اخلاق
ادارى با هرگونه خودکامگى منافات دارد و در رفتار و مناسبات ادارى، هر
صورتى از خودکامگى رأیى، خودسرى، خودمدارى و سلطه گرى، تباه کننده فرد و
نظام ادارى است.
امام على (علیه السلام) در تمام دوران حکومت
خود تلاش کرد تا زمینه هاى خودکامگى را در عرصه هاى گوناگون بزداید و اصل
نفى خودکامگى را در نظام ادارى خود حاکم سازد. عهدنامه ها و دستورالعملها و
فرمانهاى حکومتى امام (علیه السلام) از یک سو، و رفتار و عملکرد خود آن
حضرت از سوى دیگر، بیانگر جایگاهى است که امام (علیه السلام) براى اصل نفى
خودکامگى در نظام خویش قائل بوده است.
- آن حضرت در عهدنامه مالک اشتر چنین یادآورى فرموده است:
«لَا
تَقُولَنَّ إِنِّی مُؤَمَّرٌ آمُرُ فَأُطَاعُ فَإِنَّ ذَلِکَ إِدْغَالٌ
فِی الْقَلْبِ وَ مَنْهَکَةٌ لِلدِّینِ وَ تَقَرُّبٌ مِنَ الْغِیَرِ وَ
إِذَا أَحْدَثَ لَکَ مَا أَنْتَ فِیهِ مِنْ سُلْطَانِکَ أُبَّهَةً أَوْ
مَخِیلَةً فَانْظُرْ إِلَى عِظَمِ مُلْکِ اللَّهِ فَوْقَکَ وَ قُدْرَتِهِ
مِنْکَ عَلَى مَا لَا تَقْدِرُ عَلَیْهِ مِنْ نَفْسِک». (نامه 53)
نگو
که من بر شما گمارده ام، فرمان مى دهم و باید اطاعت شوم، که این وضع
موجب فساد دل، و کاهش و ضعف دین، و باعث نزدیک شدن زوال قدرت است.
هرگاه حکومت براى تو خود بزرگ بینى و کبر به وجود آورد، به بزرگى سلطنت
خداوند که فوق توست و قدرتى که بر تو دارد و تو را بر خودت آن قدرت و
توانایى نیست نظر کن، که این نظر کبر و غرورت را مى نشاند.
- امیرمؤمنان (علیه السلام) هرجا در نظام ادارى خطر خودکامگى را
از سوى کارگزاران و کارکنان خود احساس یا مشاهده مى کرد، بى درنگ به درمان
و قطع ریشه آن همت مى نمود و نسبت به نفى خودکامگى از همه وجوه دستگاه
ادارى خود، تلاشى شگفت روا مى داشت. آن حضرت در نامه اى به اشعث بن قیس استاندار آذربایجان که حال و هواى نظام ادارى عصر خلافت عثمان را داشت، چنین انگاشت:
«لَیْسَ لَکَ أَنْ تَفْتَاتَ فِی رَعِیَّةٍ وَ لَا تُخَاطِرَ إِلَّا بِوَثِیقَة». (نامه 5)
این
حق براى تو نیست که در میان مردمان به استبداد و خود رأیى عمل نمایى و به
کارى دشوار درآیى، مگر با تکیه بر فرمانی که به تو رسیده باشد.
- امام على (علیه السلام) کارگزاران و کارکنان خود را بشدت از
هرگونه خودمدارى پرهیز داده و آن را منشأ همه بدبختیها و خواریها معرفى
کرده، چنانکه در عهدنامه مالک اشتر فرموده است:
«إِیَّاکَ
وَ مُسَامَاةَ اللهِ فِی عَظَمَتِهِ وَ التَّشَبُّهَ بِهِ فِی جَبَرُوتِهِ
فَإِنَّ اللهَ یُذِلُّ کُلَّ جَبَّارٍ وَ یُهِینُ کُلَّ مُخْتَال». (نامه 53)
بپرهیز
که خود را در بزرگى همانند خداوند پندارى، و در شکوه خداوندى همانند او
دانى، زیرا خداوند هر سرکشى را خوار مى سازد، و هر خود پسندى را بى ارزش
مى کند.
- خودکامگى آدمى را به سرکشى و تعدى مى کشاند و این امر در نظام
ادارى، به دلیل وجود ارتباطات انسانى و لزوم خدمتگزارى بسیار خطرآفرین
است، به گونه اى که به محض ظهور خودکامگى در کارگزاران و کارکنان نظام
ادارى، حقوق مردمان زیر پا گذاشته مى شود و حرمت و کرامتشان شکسته مى گردد و
اموال و داراییهایشان چپاول مى شود و امورشان مختل مى گردد. امیرمؤمنان (علیه السلام) در این باره چنین هشدار داده است:
«وَ لَا تَکُونَنَّ عَلَیْهِمْ سَبُعاً ضَارِیاً تَغْتَنِمُ أَکْلَهُم». (نامه 53)
همچون جانورى درنده مباش که خوردن مردمان را غنیمت شمارى.
- خودکامگى از آدمى جانورى درنده خوى مى سازد و خودمدارى بر روحش حاکم است و تمامت خواهى و امتیازجویى همتش است. امام (علیه السلام) درباره ظهور این پدیده خطرناک در نظام ادارى به کارگزاران خود چنین فرموده است:
«إِیَّاکَ
وَ الِاسْتِئْثَارَ بِمَا النَّاسُ فِیهِ أُسْوَةٌ وَ التَّغَابِیَ عَمَّا
تُعْنَى بِهِ مِمَّا قَدْ وَضَحَ لِلْعُیُونِ فَإِنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنْکَ
لِغَیْرِکَ وَ عَمَّا قَلِیلٍ تَنْکَشِفُ عَنْکَ أَغْطِیَةُ الْأُمُورِ وَ
یُنْتَصَفُ مِنْکَ لِلْمَظْلُومِ». (نامه 53)
بپرهیز از
امتیازخواهى و اینکه چیزى را به خود مخصوص دارى که (بهره) همه مردم در آن
یکسان است؛ و از تغافل در آنچه به تو مربوط است و براى همه روشن است، برحذر
باش، زیرا به هر حال نسبت به آن در برابر مردم مسئول و پاسخگویى و به زودى
پرده از روى کارهایت کنار مى رود و داد ستمدیده از تو بستانند.
- امیرمؤمنان (علیه السلام) خودکامگى را مایه هلاکت و تباهى دانسته و همگان را از آن بر حذر داشته و فرموده است:
«مَنِ اسْتَبَدَّ بِرَأْیِهِ هَلَکَ وَ مَنْ شَاوَرَ الرِّجَالَ شَارَکَهَا فِی عُقُولِهَا». (حکمت 161)
هر که استبداد و خودرأیی ورزد هلاکت شود و هر با مردم مشورت کند در عقلشان با آنها شریک می شود.
________________________
منبع: ارباب امانت (اخلاق ادارى در نهج البلاغه)، مصطفى دلشاد تهرانى