شرح نامه 31 نهج البلاغه: صفات خداى تعالى

"لَکِنَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ کَمَا وَصَفَ نَفْسَهُ"
'او خداى یگانه است، همچنانکه خویشتن را وصف فرموده'.

آرى خداوند، خود را به یگانى وصف کرده، چنانکه فرموده است: 'اللهُ لا إلهَ الّا هو الحَىُّ القیّومُ'. (بقره، 255)

"لَا یُضَادُّهُ فِی مُلْکِهِ أَحَدٌ وَ لَا یَزُولُ أَبَداً وَ لَمْ یَزَلْ"
احدى نمى تواند با او در ملک و سلطنتش مخالفت کند و هرگز ملک و جلال او زائل نخواهد شد و هیچگاه نیستى نداشته و همواره بوده و خواهد بود.

و جمله ى "لا یزول ابداً" ناظر به آتیه و جمله ى "و لم یزل" مربوط به گذشته است. نفى مضاده و مخالفت با خدا به ظاهر درست نیست، زیرا ظاهرا اشخاصى با خداوند سر مخالفت دارند، پس مقصود، عدم موفقیت مخالفان است، آنانکه با خداوند مخالفت مى ورزند مانند فرعون و امثال او، با رسوائى و فضاحت از پاى در آمدند. این فرعون بود که خداوند بدن مرده و غرق شده ى او را از دریا به ساحل انداخت، تا همگان، عجز و ناتوانى او را ببینند. 'فَالیَومَ نُنَجّیکَ بِبدَنِکَ لِتکونَ لِمَن خَلفَکَ آیةً' (یونس، 92) یعنى ما امروز بدن تو را از دریا نجات مى دهیم تا آیه و نشانه اى براى آیندگان باشى.

"أَوَّلٌ قَبْلَ الْأَشْیَاءِ بِلَا أَوَّلِیَّةٍ وَ آخِرٌ بَعْدَ الْأَشْیَاءِ بِلَا نِهَایَةٍ"
اول است که پیش از همه ى اشیاء بوده، ولى نه اولیت عددی، و آخر است بعد از همه ى اشیاء، بدون نهایت و پایان.

متبادر از کلمه «اول» آنست که چیزى در سلسله ى وجود پیشگام و پیشقدم باشد و لازمه ى این معنى آنست که همان چیزى که اول است، سابقه عدم و نیستى داشته باشد، که در مقام وجود و تکوین پیش افتاده و این معنى در باب خداوند، صحیح نیست. پس اولیت او به معنى خاصى است نه بدین معنى، و خلاصه مقصود از اول بودن خداوند، علت موجودات بودن و بازگشت مجموعه ى جهان هستى به اوست.
چنانکه متبادر از کلمه «آخریت» چیزى، آنست در سلسله وجود موجودات، درنقطه ى آخر و پایان قرار داشته باشد و این منافاتى بافنا و نیستى آن ندارد، زیرا آخر است و بعد از همه آنها از بین رفته. از اینرو امام بزرگوار مى فرماید: آخر است که بعد از همه ى اشیاء مى باشد، لیکن نهایت هم ندارد و پایان و خاتمه اى از براى او نیست.

"عَظُمَ عَنْ أَنْ تَثْبُتَ رُبُوبِیَّتُهُ بِإِحَاطَةِ قَلْبٍ أَوْ بَصَرٍ"
برتر است از اینکه ربوبیت و خدائى او به احاطه ى قلبی یا چشم، ثابت گردد.

آرى احاطه ى قلب یا چشم بر چیزى دلیل بر محسوس بودن آن شىء است، و قابل مشاهده بودن آن، دلیل بر محدود بودن آن است و چون خداوند متعال نه مرئى و محسوس است و نه محدود و اندازه دار، پس نمى توان خدائى او را با احاطه ى قلب یا چشم اثبات نمود. تنها همین مطلب است که مى دانیم خدائى هست و جاى تردید براى ما نیست، ولى احاطه ى بر آن امکان پذیر نیست، چرا که احاطه، مستلزم تحت نظر گرفتن و استیلاء شیء محیط بر مُحاط است و این جز با محدودیت، امکان پذیر نخواهد بود.
__________________________
منبع: به سوى مدینه فاضله، على کریمى جهرمى