زیارت جامعه ائمه المومنین (ع) (دانلود متن، ترجمه و صوت)

سومین مطلبی که در ملحقات بیان می شود،  زیارت جامعه أئمة المؤمنین است که هر امامى را در هر وقت از شهور و ایام به آن زیارت مى‏ توان کرد و این زیارت را سید بن طاوس در مصباح الزائر از ائمه علیهم السلام روایت کرده با مقدماتى از دعاء و نماز در وقت رفتن به سفر زیارت پس فرموده‏ چون خواستى غسل زیارت کنى بگو در وقتى که غسل مى‏ کنى‏

بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ عَلَى مِلَّةِ رَسُولِ اللَّهِ‏

 شروع مى ‏کنم به نام خدا و به ذات خدا و در راه خدا و بر ملت و آیین رسول خدا

اللَّهُمَّ اغْسِلْ عَنِّی دَرَنَ الذُّنُوبِ وَ وَسَخَ الْعُیُوبِ وَ طَهِّرْنِی بِمَاءِ التَّوْبَةِ

 پروردگارا تو پلیدى گناهان و چرکینى عیوب و معاصى را از من دور ساز و مرا به آب توبه از معصیت پاکیزه گردان

وَ أَلْبِسْنِی رِدَاءَ الْعِصْمَةِ وَ أَیِّدْنِی بِلُطْفٍ مِنْکَ یُوَفِّقُنِی لِصَالِحِ الْأَعْمَالِ إِنَّکَ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ‏

 و لباس عصمت بر من بپوشان و به لطف و کرم خاص خود مرا مؤید بدار و بر نیکوکارى موفقم گردان که اى خدا تو صاحب فضل و رحمت بى‏نهایت و بزرگ هستى

پس هرگاه نزدیک در حرم مطهر شدى بگو

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی وَفَّقَنِی لِقَصْدِ وَلِیِّهِ وَ زِیَارَةِ حُجَّتِهِ وَ أَوْرَدَنِی حَرَمَهُ‏

 ستایش مخصوص خداست که مرا براى قصد آستان ولى خود موفق داشت و به زیارت حجت خود توفیق داد و به حرم شریفش وارد گردانید

وَ لَمْ یَبْخَسْنِی حَظِّی مِنْ زِیَارَةِ قَبْرِهِ وَ النُّزُولِ بِعَقْوَةِ مُغَیَّبِهِ وَ سَاحَةِ تُرْبَتِهِ‏

 و مرا از زیارت قبر مطهرش و نزول به عتبه سنیه‏اش و ساحت مقدس آستانش بهره کامل عطا فرمود

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَمْ یَسِمْنِی بِحِرْمَانِ مَا أَمَّلْتُهُ وَ لاَ صَرَفَ عَنِّی مَا رَجَوْتُهُ‏

 ستایش خداى را که به آنچه آرزو و امید به حضرتش داشتم مرا نامزد حرمان نساخت و از امیدى که به درگاه کرمش داشتم ناامیدم برنگردانید

وَ لاَ قَطَعَ رَجَائِی فِیمَا تَوَقَّعْتُهُ بَلْ أَلْبَسَنِی عَافِیَتَهُ وَ أَفَادَنِی نِعْمَتَهُ وَ آتَانِی کَرَامَتَهُ‏

 و از انتظارى که به او داشتم منقطع و محرومم نکرد بلکه بر من لباس عافیتش بپوشانید و افاضه نعمت و اعطاء کرامت فرمود

 
پس هرگاه وارد حرم شدى بایست برابر ضریح مقدس و بگو

 
السَّلاَمُ عَلَیْکُمْ أَئِمَّةَ الْمُؤْمِنِینَ وَ سَادَةَ الْمُتَّقِینَ وَ کُبَرَاءَ الصِّدِّیقِینَ وَ أُمَرَاءَ الصَّالِحِینَ‏

 سلام و تحیت‏ بر شما پیشوایان اهل ایمان و بزرگان اهل تقوى و صدق و حقیقت و امیران بندگان شایسته خدا

وَ قَادَةَ الْمُحْسِنِینَ وَ أَعْلاَمَ الْمُهْتَدِینَ وَ أَنْوَارَ الْعَارِفِینَ وَ وَرَثَةَ الْأَنْبِیَاءِ وَ صَفْوَةَ الْأَوْصِیَاءِ

 و قاید نیکوکاران عالم و علمدار طالبان هدایت و نوربخش دلهاى اهل معرفت و وارث علوم انبیاء و خاص و خالص اوصیاء

وَ شُمُوسَ الْأَتْقِیَاءِ وَ بُدُورَ الْخُلَفَاءِ وَ عِبَادَ الرَّحْمَنِ وَ شُرَکَاءَ الْقُرْآنِ‏

 و خورشید رخشان آسمان اتقیاء و پرهیزکاران و ماه تابان خلفاى رسولان بندگان خاص خداى رحمان و شریک علوم وحى قرآن

وَ مَنْهَجَ الْإِیمَانِ وَ مَعَادِنَ الْحَقَائِقِ وَ شُفَعَاءَ الْخَلاَئِقِ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ‏

 و رهنماى اهل ایمان و معدن و منبع حقایق و شفیعان خلق عالم سلام و تحیت و رحمت و برکات خدا بر شما باد

أَشْهَدُ أَنَّکُمْ أَبْوَابُ اللَّهِ وَ مَفَاتِیحُ رَحْمَتِهِ وَ مَقَالِیدُ مَغْفِرَتِهِ‏

 گواهى مى ‏دهم که شما درهاى معرفت خدا و کلید رحمتهاى خدا و وسیله مغفرت و آمرزش خدا هستید

وَ سَحَائِبُ رِضْوَانِهِ وَ مَصَابِیحُ جِنَانِهِ وَ حَمَلَةُ فُرْقَانِهِ وَ خَزَنَةُ عِلْمِهِ وَ حَفَظَةُ سِرِّهِ وَ مَهْبِطُ وَحْیِهِ‏

 شما ابر گوهر بار رضا و خشنودى خدا و چراغهاى بهشت و حمله علم فرقان خدا و گنجینه علم حق و نگهدار سر الهى و محل وحى خدا

وَ عِنْدَکُمْ أَمَانَاتُ النُّبُوَّةِ وَ وَدَائِعُ الرِّسَالَةِ أَنْتُمْ أُمَنَاءُ اللَّهِ وَ أَحِبَّاؤُهُ وَ عِبَادُهُ‏

 و امانتهاى نبوت و ودایع اسرار رسالت شمایید امین دربار عز ربوبیت و محبان حقیقى و بندگان خاص و دوستان خالص حضرت احدیت

وَ أَصْفِیَاؤُهُ وَ أَنْصَارُ تَوْحِیدِهِ وَ أَرْکَانُ تَمْجِیدِهِ وَ دُعَاتُهُ إِلَى کُتُبِهِ وَ حَرَسَةُ خَلاَئِقِهِ وَ حَفَظَةُ وَدَائِعِهِ‏

 و یاران و خاصان مقام توحید و ارکان حریم مجد و عظمت و داعیان احدیت شما بزرگوارانید که خلق را به طریق کتاب خدا مى‏خوانید و شما نگهبان خلقید و حافظ ودایع رسولان الهى

لاَ یَسْبِقُکُمْ ثَنَاءُ الْمَلاَئِکَةِ فِی الْإِخْلاَصِ وَ الْخُشُوعِ وَ لاَ یُضَادُّکُمْ ذُو ابْتِهَالٍ وَ خُضُوعٍ‏

 فرشتگان مقرب حق در اخلاص ثناى الهى و خشوع بر شما هرگز سبقت نگیرند و هیچ صاحب تضرع و خضوع بدرگاه حق با شما مقابل نتواند شد

أَنَّى وَ لَکُمُ الْقُلُوبُ الَّتِی تَوَلَّى اللَّهُ رِیَاضَتَهَا بِالْخَوْفِ وَ الرَّجَاءِ وَ جَعَلَهَا أَوْعِیَةً لِلشُّکْرِ وَ الثَّنَاءِ

 کجا تواند و حال آنکه متصدى تربیت و تزکیه دلهاى پاک شما به خوف و رجاء خود حضرت ربوبیت است و آن دلهاى پاک را خدا محل شکر و سپاس و حمد و ثناى خود گردانید

وَ آمَنَهَا مِنْ عَوَارِضِ الْغَفْلَةِ وَ صَفَّاهَا مِنْ سُوءِ (شَوَاغِلِ) الْفَتْرَةِ بَلْ یَتَقَرَّبُ أَهْلُ السَّمَاءِ بِحُبِّکُمْ‏

 و ایمن از عروض غفلت و فراموشى ساخت و از مشاغل ناپسند فتور و نسیان پاکیزه و مصفا کرد بلکه اهل آسمان به دوستى شما خاندان به حضرت حق تقرب مى ‏جویند

وَ بِالْبَرَاءَةِ مِنْ أَعْدَائِکُمْ وَ تَوَاتُرِ الْبُکَاءِ عَلَى مُصَابِکُمْ وَ الاِسْتِغْفَارِ لِشِیعَتِکُمْ وَ مُحِبِّیکُمْ‏

 و از دشمنان شما بیزارى مى ‏طلبند و بر مصایب شما پیوسته مى ‏گریند و براى‏شیعیان و دوستان شما اهل بیت طلب مغفرت مى ‏کنند

فَأَنَا أُشْهِدُ اللَّهَ خَالِقِی وَ أُشْهِدُ مَلاَئِکَتَهُ وَ أَنْبِیَاءَهُ‏

 پس من خداى آفریننده‏ام را گواه مى ‏گیرم و فرشتگان و پیغمبران خدا

وَ أُشْهِدُکُمْ یَا مَوَالِیَّ أَنِّی مُؤْمِنٌ بِوِلاَیَتِکُمْ (بِوَلاَیَتِکُمْ) مُعْتَقِدٌ لِإِمَامَتِکُمْ مُقِرٌّ بِخِلاَفَتِکُمْ عَارِفٌ بِمَنْزِلَتِکُمْ مُوقِنٌ بِعِصْمَتِکُمْ‏

 و شما را اى امامان من که من به ولایت و امامت و خلافت شما ایمان و اعتقاد دارم و مقر و معترفم و عارفم به منزلت رفیع شما و یقین کامل به مقام عصمت و طهارت شما

خَاضِعٌ لِوِلاَیَتِکُمْ (لِوَلاَیَتِکُمْ) مُتَقَرِّبٌ إِلَى اللَّهِ بِحُبِّکُمْ وَ بِالْبَرَاءَةِ مِنْ أَعْدَائِکُمْ‏

 در مقابل سلطنت الهیه شما خاضع و مطیعم و به درگاه خدا به محبت شما خاندان و بیزارى از دشمنانتان تقرب مى ‏جویم

عَالِمٌ بِأَنَّ اللَّهَ قَدْ طَهَّرَکُمْ مِنَ الْفَوَاحِشِ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَ مَا بَطَنَ‏

 و مى‏ دانم که خدا شما را از هر زشتى ظاهر و باطن

وَ مِنْ کُلِّ رِیبَةٍ وَ نَجَاسَةٍ وَ دَنِیَّةٍ وَ رَجَاسَةٍ

 و از هر شائبه و ریب و پلیدى و پست همتى و آلودگى شما اهل بیت را پاک و منزه گردانیده

وَ مَنَحَکُمْ رَایَةَ الْحَقِّ الَّتِی مَنْ تَقَدَّمَهَا ضَلَّ وَ مَنْ تَأَخَّرَ عَنْهَا زَلَّ وَ فَرَضَ طَاعَتَکُمْ عَلَى کُلِّ أَسْوَدَ وَ أَبْیَضَ‏

 و پرچم حق را به شما عطا کرد همان پرچمى که هر که بر او تقدم جوید گمراه شده و هر که از آن باز پس ماند لغزش نموده و نیز حضرت احدیت اطاعت شما را بر سیاه و سفید واجب و لازم گردانیده

وَ أَشْهَدُ أَنَّکُمْ قَدْ وَفَیْتُمْ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ ذِمَّتِهِ وَ بِکُلِّ مَا اشْتَرَطَ (اشْتَرَطَهُ) عَلَیْکُمْ فِی کِتَابِهِ‏

 و من گواهى دهم که شما کاملا به عهد و پیمان خدا وفا کردید و به هر چه در کتابش بر شما شرط کرد به حد کامل انجام دادید

وَ دَعَوْتُمْ إِلَى سَبِیلِهِ وَ أَنْفَذْتُمْ طَاقَتَکُمْ فِی مَرْضَاتِهِ وَ حَمَلْتُمُ الْخَلاَئِقَ عَلَى مِنْهَاجِ النُّبُوَّةِ وَ مَسَالِکِ الرِّسَالَةِ

 و خلق را به راه او دعوت کردید و به تمام طاقت خود در راه رضاى او کوشش کردید و خلایق را در شاهراه شرع نبوت و طریقه رسالت به راه آوردید

وَ سِرْتُمْ فِیهِ بِسِیرَةِ الْأَنْبِیَاءِ وَ مَذَاهِبِ الْأَوْصِیَاءِ فَلَمْ یُطَعْ لَکُمْ أَمْرٌ وَ لَمْ تُصْغَ إِلَیْکُمْ أُذُنٌ‏

 و در این کار شما به سیرت انبیاء و طریقه اوصیاء انبیاء رفتار کردید اما امت فرمان شما را اطاعت نکردند و به سخنان حق شما ابدا گوش فرا ندادند

فَصَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَى أَرْوَاحِکُمْ وَ أَجْسَادِکُمْ‏

 بارى درود بر روانهاى پاک شما و جسم شریفتان باد

 
پس خود را به قبر منور مى‏ چسبانى و مى ‏گویى‏

بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی یَا حُجَّةَ اللَّهِ لَقَدْ أُرْضِعْتَ بِثَدْیِ الْإِیمَانِ وَ فُطِمْتَ بِنُورِ الْإِسْلاَمِ وَ غُذِّیتَ بِبَرْدِ الْیَقِینِ‏

 پدر و مادرم فداى شما اى حجت خدا تو همانا از پستان ایمان شیر خورده و به نور مشعشع حقیقت اسلام از شیر گرفته شدى و به غذاى برد الیقین تغذیه نمودى

وَ أُلْبِسْتَ حُلَلَ الْعِصْمَةِ وَ اصْطُفِیتَ وَ وُرِّثْتَ عِلْمَ الْکِتَابِ وَ لُقِّنْتَ فَصْلَ الْخِطَابِ‏

 و لباس حله ‏هاى عصمت و طهارت در پوشیدى و برگزیده شدى‏و علم کتاب آسمانى را به ارث یافتى و به فصل الخطاب ملهم شدى

وَ أُوضِحَ بِمَکَانِکَ مَعَارِفُ التَّنْزِیلِ وَ غَوَامِضُ التَّأْوِیلِ وَ سُلِّمَتْ إِلَیْکَ رَایَةُ الْحَقِّ وَ کُلِّفْتَ هِدَایَةَ الْخَلْقِ‏

 و بواسطه مقام علم تو معارف عالیه تنزیل و مشکلات حقایق تأویل قرآن بر امت واضح و روشن گردید و بیرق حق و حقیقت به شما تسلیم گردید و به هدایت خلق مکلف شدید

وَ نُبِذَ إِلَیْکَ عَهْدُ الْإِمَامَةِ وَ أُلْزِمْتَ حِفْظَ الشَّرِیعَةِ

 و عهد امامت و خلافت الهیه به تو رسید و حفظ شریعت بر تو به امر حق فرض گردید

وَ أَشْهَدُ یَا مَوْلاَیَ أَنَّکَ وَفَیْتَ بِشَرَائِطِ الْوَصِیَّةِ وَ قَضَیْتَ مَا لَزِمَکَ مِنْ حَدِّ الطَّاعَةِ وَ نَهَضْتَ بِأَعْبَاءِ الْإِمَامَةِ

 و باز گواهى مى ‏دهم که تو اى مولاى من به شرایط وصیت پیغمبر خدا کاملا وفا کردى و حد طاعت الهى هر چه بر تو فرض و لازم بود همه را انجام دادى و به وظایف مقام امامت قیام کردى

وَ احْتَذَیْتَ مِثَالَ النُّبُوَّةِ فِی الصَّبْرِ وَ الاِجْتِهَادِ وَ النَّصِیحَةِ لِلْعِبَادِ

 و در صبر و اجتهاد و کوشش در نصیحت و ارشاد بندگان خدا

وَ کَظْمِ الْغَیْظِ وَ الْعَفْوِ عَنِ النَّاسِ وَ عَزَمْتَ عَلَى الْعَدْلِ فِی الْبَرِیَّةِ وَ النَّصَفَةِ فِی الْقَضِیَّةِ

 و فرو بردن خشم و غضب و عفو و بخشش از اعمال زشت مردم کاملا طبق مقام نبوت رفتار کردى و بر عدل و داد میان خلق تصمیم گرفتى و در قضایاى عالم حکم به انصاف فرمودى

وَ وَکَّدْتَ الْحُجَجَ عَلَى الْأُمَّةِ بِالدَّلاَئِلِ الصَّادِقَةِ وَ الشَّرِیعَةِ النَّاطِقَةِ

 و با حجتهاى مؤکد محکم و دلایل حقه و لسان شریعت ناطق بر امت اتمام حجت کردى

وَ دَعَوْتَ إِلَى اللَّهِ بِالْحِکْمَةِ الْبَالِغَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ

 و خلق را بسوى خدا به حکمت کامل و موعظه و اندرز نیکو دعوت فرمودى

فَمَنَعْتَ مِنْ تَقْوِیمِ الزَّیْغِ وَ سَدِّ الثُّلَمِ وَ إِصْلاَحِ الْفَاسِدِ وَ کَسْرِ الْمُعَانِدِ

 اما از دست ظلم دشمن ممنوع از راست کردن کجى ‏ها و سد کردن رخنه‏ ها

وَ إِحْیَاءِ السُّنَنِ وَ إِمَاتَةِ الْبِدَعِ حَتَّى فَارَقْتَ الدُّنْیَا وَ أَنْتَ شَهِیدٌ

 و احیاى سنتهاى الهى و محو و نابود کردن بدعتها ممنوع گشتى تا هنگامى که از دار دنیا رحلت فرمودى در حالى که شهید راه خدا شدى

وَ لَقِیتَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ أَنْتَ حَمِیدٌ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْکَ تَتَرَادَفُ وَ تَزِیدُ

 و رسول خدا صلى الله علیه و آله را ملاقات کردى و نزد خدا بنده پسندیده بودى درود خدا پیوسته و با افزایش دائمى بر روان تو باد

 
بعد برو بطرف پایین پاى مبارک و بگو

یَا سَادَتِی یَا آلَ رَسُولِ اللَّهِ إِنِّی بِکُمْ أَتَقَرَّبُ إِلَى اللَّهِ جَلَّ وَ عَلاَ

اى آقایان من اى آل رسول خدا من بوسیله شما به درگاه خداى بزرگ بلند مرتبه تقرب مى ‏جویم

بِالْخِلاَفِ عَلَى الَّذِینَ غَدَرُوا بِکُمْ وَ نَکَثُوا بَیْعَتَکُمْ وَ جَحَدُوا وِلاَیَتَکُمْ وَ أَنْکَرُوا مَنْزِلَتَکُمْ‏

 و بواسطه مخالفت با دشمنان شما که مکر و غدر با شما کردندو بیعت امامت شما را شکستند و مقام ولایت و عالى منزلت شما را انکار کردند

وَ خَلَعُوا رِبْقَةَ طَاعَتِکُمْ وَ هَجَرُوا أَسْبَابَ مَوَدَّتِکُمْ وَ تَقَرَّبُوا إِلَى فَرَاعِنَتِهِمْ بِالْبَرَاءَةِ مِنْکُمْ وَ الْإِعْرَاضِ عَنْکُمْ‏

 و علاقه اطاعت شما را از خود برکندند و از محبت شما با تمام اسباب دورى کردند و به فراعنه شما خاندان تقرب و از شما بیزارى جستند و اعراض کردند

وَ مَنَعُوکُمْ مِنْ إِقَامَةِ الْحُدُودِ وَ اسْتِیصَالِ الْجُحُودِ وَ شَعْبِ الصَّدْعِ وَ لَمِّ الشَّعَثِ وَ سَدِّ الْخَلَلِ‏

 و از اقامه حدود الهى و استیصال و ریشه کن ساختن منکران دین حق و رفع تفرقه و تشعب و جمع آورى مسلمین از تفرقه و خلاف و اصلاح و براست آوردن کجی ها

وَ تَثْقِیفِ الْأَوَدِ وَ إِمْضَاءِ الْأَحْکَامِ وَ تَهْذِیبِ الْإِسْلاَمِ وَ قَمْعِ الْآثَامِ‏

 و اتمام نواقص امور امت و اجراء احکام خدا و تهذیب و آراستن قوانین شرع و قلع و قمع گناهان شما را منع کردند

وَ أَرْهَجُوا عَلَیْکُمْ نَقْعَ الْحُرُوبِ وَ الْفِتَنِ وَ أَنْحَوْا عَلَیْکُمْ سُیُوفَ الْأَحْقَاِد وَ هَتَکُوا مِنْکُمُ السُّتُورَ

 و دایم بر دیده شما گرد و غبار میدان جنگ و فتنه و فساد برانگیختند و شمشیرهاى حقد و کینه را بر علیه شما از غلاف کشیدند و پرده‏ هاى حرمت و جلالت شما را بردریدند

وَ ابْتَاعُوا بِخُمْسِکُمُ الْخُمُورَ وَ صَرَفُوا صَدَقَاتِ الْمَسَاکِینِ إِلَى الْمُضْحِکِینَ وَ السَّاخِرِینَ‏

 و به نقد خمس شما آل رسول شرابها خریدند و خوردند و حق صدقات مسکینان و فقیران را به مسخره‏ چیان دادند

وَ ذَلِکَ بِمَا طَرَّقَتْ لَهُمُ الْفَسَقَةُ الْغُوَاةُ وَ الْحَسَدَةُ الْبُغَاةُ أَهْلُ النَّکْثِ وَ الْغَدْرِ وَ الْخِلاَفِ وَ الْمَکْرِ

 و این قدرت را دشمنان شما از آن یافتند که مردم فاسق و گمراه و حسودان ظالم و اهل مکر و خلاف قوم بى ‏وفاى حیلت‏گر

وَ الْقُلُوبِ الْمُنْتِنَةِ مِنْ قَذَرِ الشِّرْکِ وَ الْأَجْسَادِ الْمُشْحَنَةِ مِنْ دَرَنِ الْکُفْرِ

 دلهاى ناپاک پر عفونت و پلیدى و شرک و تنهاى مملو از کثافت و کفر

الَّذِینَ أَضَبُّوا عَلَى النِّفَاقِ وَ أَکَبُّوا عَلَى عَلاَئِقِ الشِّقَاقِ فَلَمَّا مَضَى الْمُصْطَفَى صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ‏

 آنان که بر خوى نفاق استوار بودند و بر علایق و اسباب تفرقه و شقاق اسلام سخت فرو رفته و به رو درافتادند پس هنگامى که حضرت محمد صلى الله علیه و آله از جهان درگذشت

اخْتَطَفُوا الْغِرَّةَ وَ انْتَهَزُوا الْفُرْصَةَ وَ انْتَهَکُوا الْحُرْمَةَ

 فرصت را غنیمت شمردند و عزت و خلافت و سلطنت را در ربودند و از حرمت اهل بیت پرده‏ درى کردند

وَ غَادَرُوهُ عَلَى فِرَاشِ الْوَفَاةِ وَ أَسْرَعُوا لِنَقْضِ الْبَیْعَةِ وَ مُخَالَفَةِ الْمَوَاثِیقِ الْمُؤَکَّدَةِ

 و در حالى که جسد رسول (ص) بر بستر وفات بود مهلت نداده مکر و حیلت انگیختند و بیعت را شکستند و آن عهد محکم و پیمانهاى اکید پیغمبر را نقض کردند

وَ خِیَانَةِ الْأَمَانَةِ الْمَعْرُوضَةِ عَلَى الْجِبَالِ الرَّاسِیَةِ وَ أَبَتْ أَنْ تَحْمِلَهَا

 و امانت را که بر کوه ‏هاى سخت عرضه داشتندو از حملش آنها ابا و امتناع نمودند

وَ حَمَلَهَا الْإِنْسَانُ الظَّلُومُ الْجَهُولُ ذُو الشِّقَاقِ وَ الْعِزَّةِ بِالْآثَامِ الْمُولِمَةِ وَ الْأَنَفَةِ عَنِ الاِنْقِیَادِ لِحَمِیدِ الْعَاقِبَةِ

 و انسان حمل آن بار امانت کرد که ظلوم و جهول بود در آن امانت خیانت کردند که همه آنها اهل شقاق و نفاق و تفرقه بودند به گناهان مؤلم تکبر و نخوت و مباهات داشتند به جاى آنکه اطاعت و انقیاد براى حسن عاقبت خود کنند

فَحُشِرَ سِفْلَةُ الْأَعْرَابِ وَ بَقَایَا الْأَحْزَابِ إِلَى دَارِ النُّبُوَّةِ وَ الرِّسَالَةِ وَ مَهْبِطِ الْوَحْیِ‏

 پس مردم پست سفله طبیعت اعراب و بقایاى جنگ احزاب کفار را به در خانه نبوت و رسالت و محل هبوط وحى

وَ الْمَلاَئِکَةِ وَ مُسْتَقَرِّ سُلْطَانِ الْوِلاَیَةِ وَ مَعْدِنِ الْوَصِیَّةِ وَ الْخِلاَفَةِ وَ الْإِمَامَةِ

 و فرشتگان و بارگاه سلطان ولایت و معدن وصیت امامت و خلافت رسول (ص) برانگیختند

حَتَّى نَقَضُوا عَهْدَ الْمُصْطَفَى فِی أَخِیهِ عَلَمِ الْهُدَى‏

 تا آنکه عهد محمد مصطفى (ص) را در خلافت برادرش (على «ع» ) که پرچم هدایت امت

وَ الْمُبَیِّنِ طَرِیقَ النَّجَاةِ مِنْ طُرُقِ الرَّدَى وَ جَرَحُوا کَبِدَ خَیْرِ الْوَرَى فِی ظُلْمِ ابْنَتِهِ وَ اضْطِهَادِ حَبِیبَتِهِ‏

 و مبین راه نجات از طرق فاسد باطل بود آن عهد را شکستند و جگر بهترین خلق را از ظلم و بیداد جور و جفاى بسیار که بر فاطمه

وَ اهْتِضَامِ عَزِیزَتِهِ بَضْعَةِ لَحْمِهِ وَ فِلْذَةِ کَبِدِهِ وَ خَذَلُوا بَعْلَهَا وَ صَغَّرُوا قَدْرَهُ‏

 پاره تن و جگر گوشه او وارد آوردند سخت مجروح کردند و شوهر او تنها و بى‏کس گذاشتند و قدر و منزلتش را خوار شمردند

وَ اسْتَحَلُّوا مَحَارِمَهُ وَ قَطَعُوا رَحِمَهُ وَ أَنْکَرُوا أُخُوَّتَهُ وَ هَجَرُوا مَوَدَّتَهُ وَ نَقَضُوا طَاعَتَهُ وَ جَحَدُوا وِلاَیَتَهُ‏

 و هتک احتراماتش را مباح و قطع رحمتش کردند و برادریش را با پیغمبر (ص) انکار نمودند و دوستیش را ترک گفتند و عهد طاعتش را شکستند و خلافت و ولایتش را منکر شدند

وَ أَطْمَعُوا (أَطْعَمُوا) الْعَبِیدَ فِی خِلاَفَتِهِ وَ قَادُوهُ إِلَى بَیْعَتِهِمْ مُصْلِتَةً سُیُوفَهَا مُقْذِعَةً (مُشْرِعَةً) أَسِنَّتَهَا

 و حتى بندگان او طمع در مقام شاهى و خلیفة اللهى او کردند و او را بسوى بیعت خودشان به زور شمشیر و سرنیزه کشیدند

وَ هُوَ سَاخِطُ الْقَلْبِ هَائِجُ الْغَضَبِ شَدِیدُ الصَّبْرِ کَاظِمُ الْغَیْظِ

 در حالى که او به دل خشمگین و سخت بر آنها غضبناک بود اما از صبر و فرو بردن خشم چاره نداشت

یَدْعُونَهُ إِلَى بَیْعَتِهِمُ الَّتِی عَمَّ شُومُهَا الْإِسْلاَمَ وَ زَرَعَتْ فِی قُلُوبِ أَهْلِهَا الْآثَامَ‏

 آنها آن حضرت را به عهد بیعت خود خواندند آن بیعتى که شومى آن عالم اسلام را فرا گرفت و تخم گناهان در دلهاى مسلمانان بکشت

وَ عَقَّتْ (وَ عَنَّفَتْ) سَلْمَانَهَا وَ طَرَدَتْ مِقْدَادَهَا وَ نَفَتْ جُنْدُبَهَا وَ فَتَقَتْ بَطْنَ عَمَّارِهَا

 بیعتى که سلمان و مقداد و اباذر را از آن امتناع بود و درون عمار یاسر را از غم بشکافت

وَ حَرَّفَتِ الْقُرْآنَ وَ بَدَّلَتِ الْأَحْکَامَ وَ غَیَّرَتِ الْمَقَامَ وَ أَبَاحَتِ الْخُمُسَ لِلطُّلَقَاءِ

 و قرآن را آن بیعت از طریق تربیت امت منحرف کرد و احکام الهى را تغییر و تبدیل دادو مقام خلافت را بغیر اهل سپرد و خمس پیغمبر و آل او به طلقاء رسید

وَ سَلَّطَتْ أَوْلاَدَ اللُّعَنَاءِ عَلَى الْفُرُوجِ وَ الدِّمَاءِ وَ خَلَّطَتِ الْحَلاَلَ بِالْحَرَامِ‏

 و اولاد آنان که به زبان رسول (ص) لعن شدند بر عرض و خون مسلمانان حکمفرما ساخت و حلال و حرام را در هم آمیخت

وَ اسْتَخَفَّتْ بِالْإِیمَانِ وَ الْإِسْلاَمِ وَ هَدَمَتِ الْکَعْبَةَ وَ أَغَارَتْ عَلَى دَارِ الْهِجْرَةِ یَوْمَ الْحَرَّةِ

 و ایمان و اسلام را خوار و خفیف ساخت و کعبه را ویران کرد و مدینه را که شهر هجرت بود روز حره به غارت داد

وَ أَبْرَزَتْ بَنَاتِ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ لِلنَّکَالِ وَ السَّوْرَةِ (وَ السَّوْءَةِ) وَ أَلْبَسَتْهُنَّ ثَوْبَ الْعَارِ وَ الْفَضِیحَةِ

 و دختران مهاجر و انصار پیغمبر (ص) را براى عقوبت و ظلم و بیداد از پرده استتار بدر کشیدند و بر آنان لباس عار و افتضاح پوشانیدند

وَ رَخَّصَتْ لِأَهْلِ الشُّبْهَةِ فِی قَتْلِ أَهْلِ بَیْتِ الصَّفْوَةِ وَ إِبَادَةِ نَسْلِهِ وَ اسْتِیصَالِ شَأْفَتِهِ‏

 و اهل شبهه و نفاق را بر قتل اهل بیت برگزیده حق و هلاک آن نسل پاک عالى و استیصال محترمان

وَ سَبْیِ حَرَمِهِ وَ قَتْلِ أَنْصَارِهِ وَ کَسْرِ مِنْبَرِهِ وَ قَلْبِ مَفْخَرِهِ وَ إِخْفَاءِ دِینِهِ وَ قَطْعِ ذِکْرِهِ‏

 و سبى حرم و اسیرى اهل بیت و کشتن انصار او و شکستن منبر آن حضرت و شکستن قلب مفاخر او و اخفاء و محو دین مقدس آن بزرگوار و قطع اثر و نام مبارکش برخاستند

یَا مَوَالِیَّ فَلَوْ عَایَنَکُمُ الْمُصْطَفَى وَ سِهَامُ الْأُمَّةِ مُغْرَقَةٌ فِی أَکْبَادِکُمْ وَ رِمَاحُهُمْ مُشْرَعَةٌ فِی نُحُورِکُمْ‏

 اى ائمه هدى آقایان من اگر رسول اکرم حضرت مصطفى (ص) حال شما را مشاهده مى ‏کرد در آن هنگام که تیرهاى امت ظالم غرق در خون پاک جگرهاى مجروح شما بود و نیزه‏هایشان آب از گلوى شریف شما می نوشید

وَ سُیُوفُهَا مُولَغَةٌ (مُولَعَةٌ) فِی دِمَائِکُمْ یَشْفِی أَبْنَاءُ الْعَوَاهِرِ غَلِیلَ الْفِسْقِ مِنْ وَرَعِکُمْ‏

 و شمشیرهایشان حریص بریختن خون پاک شما بود و فرزندان زنا شفاى عطش فسق و فجورشان و خشم کفر و نفاقشان را از خونهاى پاک با ورع و ایمان شما مى‏ دادند

وَ غَیْظَ الْکُفْرِ مِنْ إِیمَانِکُمْ وَ أَنْتُمْ بَیْنَ صَرِیعٍ فِی الْمِحْرَابِ قَدْ فَلَقَ السَّیْفُ هَامَتَهُ‏

 و شما اهل بیت رسول (ص) بعضى در محراب عبادت به تیغ دشمن مى ‏غلطیدید در حالى که شمشیر فرق مبارکش را شکافته

وَ شَهِیدٍ فَوْقَ الْجَنَازَةِ قَدْ شُکَّتْ أَکْفَانُهُ بِالسِّهَامِ (شُبِّکَتْ بِالسِّهَامِ أَکْفَانُهُ)

 و برخى شهید بالاى جنازه کفنش از تیرهاى دشمن سوراخ سوراخ گشته

وَ قَتِیلٍ بِالْعَرَاءِ قَدْ رُفِعَ فَوْقَ الْقَنَاةِ رَأْسُهُ وَ مُکَبَّلٍ فِی السِّجْنِ قَدْ رُضَّتْ بِالْحَدِیدِ أَعْضَاؤُهُ‏

 و برخى قتیل به عراء کربلا در حالى که سرش بعد از شهادت به بالاى نى مى ‏رفت و برخى بسته به زنجیر در قید زندان حلقه ‏هاى زنجیر اعضاى بدنش را نرم ساخته

وَ مَسْمُومٍ قَدْ قُطِّعَتْ (قُطِعَتْ) بِجُرَعِ السَّمِّ أَمْعَاؤُهُ وَ شَمْلُکُمْ (شَمَلَکُمْ) عَبَادِیدُ تُفْنِیهِمُ الْعَبِیدُ وَ أَبْنَاءُ الْعَبِیدِ

 و برخى از زهر ستم امت امعاء و اندرونش قطعه قطعه مى ‏گشت و حال آنکه شمل مخالفان شما آزادگان عالم بنده و بنده ‏زادگانى بودند که حتى بندگان پست آنان رانابود مى ‏کردند

فَهَلِ الْمِحَنُ یَا سَادَتِی إِلاَّ الَّتِی لَزِمَتْکُمْ وَ الْمَصَائِبُ إِلاَّ الَّتِی عَمَّتْکُمْ وَ الْفَجَائِعُ إِلاَّ الَّتِی خَصَّتْکُمْ‏

 پس اى امامان من اى آقایانم آیا بر شما خاندان رسول تمام مصایبى که وارد شده غیر از آن مصیبت وارد بر شما در عالم محنت و مصیبتى وجود دارد آیا فجایع و ظلم و بیدادى غیر آنکه از این امت بشما بزرگواران اختصاص یافت در عالم هست

وَ الْقَوَارِعُ إِلاَّ الَّتِی طَرَقَتْکُمْ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَ عَلَى أَرْوَاحِکُمْ وَ أَجْسَادِکُمْ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ‏

 و حادثه ناگوار سختى جز آنچه بر شما فرا رسید در جهان هست؟ درود و رحمت خدا و برکاتش بر ارواح پاک و اجسام شریف شما باد

 
بعد قبر منور را ببوس و بگو

بِأَبِی أَنْتُمْ وَ أُمِّی یَا آلَ الْمُصْطَفَى إِنَّا لاَ نَمْلِکُ إِلاَّ أَنْ نَطُوفَ حَوْلَ مَشَاهِدِکُمْ‏

 اى آل مصطفى پدر و مادرم فداى شما باد ما مالک چیزى نیستیم جز آنکه با اخلاص و محبت گرد مشاهد مشرفه و حرم مطهر شما طواف کنیم

وَ نُعَزِّیَ فِیهَا أَرْوَاحَکُمْ عَلَى هَذِهِ الْمَصَائِبِ الْعَظِیمَةِ الْحَالَّةِ بِفِنَائِکُمْ وَ الرَّزَایَا الْجَلِیلَةِ النَّازِلَةِ بِسَاحَتِکُمُ‏

 و در آنجا به روح پاک شما تسلیت گوییم بر مصایب و آلام عظیم که به درگاه شما وارد شد و رنج و محن سخت که از امت ظالم به ساحت مقدس شما رسید

الَّتِی أَثْبَتَتْ فِی قُلُوبِ شِیعَتِکُمُ الْقُرُوحَ وَ أَوْرَثَتْ أَکْبَادَهُمُ الْجُرُوحَ وَ زَرَعَتْ فِی صُدُورِهِمُ الْغُصَصَ‏

 چنان مصیبتهایى که دلهاى شیعیان شما را پر خون و جگرهایشان را مجروح ساخت و نهال غم و اندوه در سینه‏ هایشان بنشاند

فَنَحْنُ نُشْهِدُ اللَّهَ أَنَّا قَدْ شَارَکْنَا أَوْلِیَاءَکُمْ وَ أَنْصَارَکُمُ الْمُتَقَدِّمِینَ فِی إِرَاقَةِ دِمَاءِ النَّاکِثِینَ وَ الْقَاسِطِینَ وَ الْمَارِقِینَ‏

 بدین روى ما شیعیان خدا را گواه مى ‏گیریم که با یاران و دوستداران گذشته شما شریک هستیم در ریختن خون آنان که عهد بیعت و خلافت شما را شکستند و آنان که به ظلم و بیداد بر شما و سرکشى از فرمان شما پرداختند

وَ قَتَلَةِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ سَیِّدِ شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ یَوْمَ کَرْبَلاَءَ

 و قاتلانى که در سرزمین کربلاء ابى عبد الله (ع) سید جوانان اهل بهشت را شهید کردند

بِالنِّیَّاتِ وَ الْقُلُوبِ وَ التَّأَسُّفِ عَلَى فَوْتِ تِلْکَ الْمَوَاقِفِ الَّتِی حَضَرُوا لِنُصْرَتِکُمْ‏

 اما با یاران شما از روى عقیده قلبى و ایمان خالص شریک خواهیم بود و تأسف و حسرت بر فوت شدن و در نیافتن آن زمان و آن موقفهایى که یاران و دوستانتان حاضر بودند

وَ عَلَیْکُمْ مِنَّا السَّلاَمُ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ‏

 و سلام ما شیعیان و رحمت و برکات الهى بر شما اهل بیت باد

 
بعد قبر شریف را بین خود و قبله قرار بده و بگو

اللَّهُمَّ یَا ذَا الْقُدْرَةِ الَّتِی صَدَرَ عَنْهَا الْعَالَمُ مُکَوَّناً مَبْرُوءاً عَلَیْهَا مَفْطُوراً تَحْتَ ظِلِّ الْعَظَمَةِ

 اى خدا اى صاحب قدرتى که از آن قدرت عالم ایجاد تکوین یافت در آن قدرت پدید آمد و زیر سایه عظمت مفطور شد

فَنَطَقَتْ شَوَاهِدُ صُنْعِکَ فِیهِ بِأَنَّکَ أَنْتَ اللَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ مُکَوِّنُهُ وَ بَارِئُهُ وَ فَاطِرُهُ‏

 و شواهد و علامات صنع تو در آن ناطق است که تویى خداى عالم و جز تو ابدا خدایى نیست تو تکوین کننده و آفریننده و فطرت بخشنده به اهل عالمى

ابْتَدَعْتَهُ لاَ مِنْ شَیْ‏ءٍ وَ لاَ عَلَى شَیْ‏ءٍ وَ لاَ فِی شَیْ‏ءٍ وَ لاَ لِوَحْشَةٍ دَخَلَتْ عَلَیْکَ إِذْ لاَ غَیْرُکَ‏

 هر چیز را تو در عوالم هستى ابداع فرمودى بى ‏آنکه محتاج باشد از ماده بوجود آید یا بر روى چیزى قرار یا در مکانى استقرار گیرد از وحدت و فردانیت و تنهایى خود وحشت نداشتى که عالم را براى استیناس خود خلق کرده

وَ لاَ حَاجَةٍ بَدَتْ لَکَ فِی تَکْوِینِهِ وَ لاَ لاِسْتِعَانَةٍ مِنْکَ عَلَى الْخَلْقِ (مَا تَخْلُقُ) بَعْدَهُ‏

 و به خلقت محتاج باشى یا به استعانت و کمک خلق بعدا نیازمند باشى

بَلْ أَنْشَأْتَهُ لِیَکُونَ دَلِیلاً عَلَیْکَ بِأَنَّکَ بَائِنٌ مِنَ الصُّنْعِ فَلاَ یُطِیقُ الْمُنْصِفُ لِعَقْلِهِ إِنْکَارَکَ وَ الْمَوْسُومُ بِصِحَّةِ الْمَعْرِفَةِ جُحُودَکَ‏

 بلکه براى آن عالم را آفریدى که دلیل مباینت از مصنوعات باشند پس عقل هیچ منصف منکر تو نشود و فهم هیچ شخص با معرفت صحیح فکرت انکار تو نتواند کرد

أَسْأَلُکَ بِشَرَفِ الْإِخْلاَصِ فِی تَوْحِیدِکَ وَ حُرْمَةِ التَّعَلُّقِ بِکِتَابِکَ وَ أَهْلِ بَیْتِ نَبِیِّکَ‏

 از تو اى خدا درخواست مى ‏کنم به حق شرافت اخلاص توحیدت و به حرمت علاقه‏مندان به کتاب آسمانیت و به حق اهل بیت پیغمبرت

أَنْ تُصَلِّیَ عَلَى آدَمَ بَدِیعِ فِطْرَتِکَ وَ بِکْرِ حُجَّتِکَ وَ لِسَانِ قُدْرَتِکَ وَ الْخَلِیفَةِ فِی بَسِیطَتِکَ‏

 که درود فرستى بر آدم صفى آفریده بدیع و حجت بى‏مانند و لسان بیان قدرت و خلیفه تو در بسیط زمین

وَ عَلَى مُحَمَّدٍ الْخَالِصِ مِنْ صَفْوَتِکَ وَ الْفَاحِصِ عَنْ مَعْرِفَتِکَ وَ الْغَائِصِ الْمَأْمُونِ عَلَى مَکْنُونِ سَرِیرَتِکَ بِمَا أَوْلَیْتَهُ مِنْ نِعْمَتِکَ بِمَعُونَتِکَ‏

 و نیز درود و رحمت فرستى بر حضرت محمد (ص) بنده خاص خالص از برگزیدگانت و بالغ بحد کمال امکان از مقام معرفتت و شناور دریاى حکمت و امین بر مکنونات و اسرار غیب هویتت بواسطه نعمت و عطاى بزرگى که تو به حضرتش به عون خود عنایت فرمودى

وَ عَلَى مَنْ بَیْنَهُمَا مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الْمُکَرَّمِینَ وَ الْأَوْصِیَاءِ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ أَنْ تَهَبَنِی لِإِمَامِی هَذَا

 و هم درود بر تمام پیمبران و مکرمان و مقربان و اوصیاى رسولان و اهل ایمان که ما بین آدم و خاتم بودند و بر این امام که من به زیارتش مشغولم هم موهبت و عنایت فرمایى

پس پهلوى روى خود را بر ضریح مبارک بگذار و بگو

اللَّهُمَّ بِمَحَلِّ هَذَا السَّیِّدِ مِنْ طَاعَتِکَ وَ بِمَنْزِلَتِهِ عِنْدَکَ لاَ تُمِتْنِی فُجَاءَةً وَ لاَ تَحْرِمْنِی تَوْبَةً

 اى خدا به مقام و مرتبه این آقا در طاعت و به منزلت او نزد حضرتت که مرا به مرگ ناگهانى نمیران و از توبه کامل محرومم مگردان

وَ ارْزُقْنِی الْوَرَعَ عَنْ مَحَارِمِکَ دِیناً وَ دُنْیَا وَ اشْغَلْنِی بِالْآخِرَةِ عَنْ طَلَبِ الْأُولَى‏

 و در دنیا و دین از آنچه حرام فرمودى مرا پرهیز و ورع عطا فرما و به جاى طلب دنیا همیشه ‏به کار آخرتم مشغول دار

وَ وَفِّقْنِی لِمَا تُحِبُّ وَ تَرْضَى وَ جَنِّبْنِی اتِّبَاعَ الْهَوَى وَ الاِغْتِرَارَ بِالْأَبَاطِیلِ وَ الْمُنَى‏

 و بر آنچه تو دوستدارى و مى‏ پسندى مرا توفیق ده و از پیروى هواى نفس و غرور به کارهاى باطل و آرزوهاى دور و دراز دنیاى فانى دورم ساز

اللَّهُمَّ اجْعَلِ السَّدَادَ فِی قَوْلِی وَ الصَّوَابَ فِی فِعْلِی وَ الصِّدْقَ وَ الْوَفَاءَ فِی ضَمَانِی وَ وَعْدِی‏

 اى خدا تو در گفتارم راستى و حقیقت و در کردارم درستى و صواب و در وعده و میثاقم صدق و وفا قرار ده

وَ الْحِفْظَ وَ الْإِینَاسَ مَقْرُونَیْنِ بِعَهْدِی وَ وَعْدِی وَ الْبِرَّ وَ الْإِحْسَانَ مِنْ شَأْنِی وَ خُلُقِی‏

 و حفظ و توجه و مراقبت در عهد و میثاقم و نیکویى و احسان از شئون و اخلاقم مقرر گردان

وَ اجْعَلِ السَّلاَمَةَ لِی شَامِلَةً وَ الْعَافِیَةَ بِی مُحِیطَةً مُلْتَفَّةً وَ لَطِیفَ صُنْعِکَ وَ عَوْنِکَ مَصْرُوفاً إِلَیَ‏

 و سلامت و آسایشى که شامل تمام شؤنم گردد و عافیتى که به جمیع جوانب وجودم احاطه کند و از هر جهت فرا گیرد مرا عنایت فرما

وَ حُسْنَ تَوْفِیقِکَ وَ یُسْرِکَ مَوْفُوراً عَلَیَّ وَ أَحْیِنِی یَا رَبِّ سَعِیداً وَ تَوَفَّنِی شَهِیداً

 و صنع و یارى و نصرتت را و حسن توفیق خویش و سهل و آسان گرفتنت و نعم وافرت را بر من کرم فرما و اى پروردگار مرا سعید زنده بدار و شهید بمیران

وَ طَهِّرْنِی لِلْمَوْتِ وَ مَا بَعْدَهُ اللَّهُمَّ وَ اجْعَلِ الصِّحَّةَ وَ النُّورَ فِی سَمْعِی وَ بَصَرِی‏

 و مرا براى هنگام مرگ و بعد از مرگ پاک و پاکیزه بگردان اى خدا صحت و سلامت و نورانیت در گوش و چشمم قرار ده

وَ الْجِدَةَ وَ الْخَیْرَ فِی طُرُقِی وَ الْهُدَى وَ الْبَصِیرَةَ فِی دِینِی وَ مَذْهَبِی وَ الْمِیزَانَ أَبَداً نَصْبَ عَیْنِی‏

 و جدیت و خیرخواهى در راه و روشم و هدایت و بصیرت در امر دینم و مذهبم مقرر بدار و میزان شرع را همیشه نصب العینم گردان

وَ الذِّکْرَ وَ الْمَوْعِظَةَ شِعَارِی وَ دِثَارِی وَ الْفِکْرَةَ وَ الْعِبْرَةَ أُنْسِی وَ عِمَادِی‏

 و متذکر بودن و موعظه و اندرز را شعارم ساز و فکرت و عبرت گرفتن را انس و اساس کارم قرار ده

وَ مَکِّنِ الْیَقِینَ فِی قَلْبِی وَ اجْعَلْهُ أَوْثَقَ الْأَشْیَاءِ فِی نَفْسِی وَ اغْلِبْهُ عَلَى رَأْیِی وَ عَزْمِی‏

 و یقین را در قلبم ثابت و مستقر فرما و آن یقین به خدا را موثق و مطمئنترین چیزها در روان من قرار ده و آن یقین را بر رأى و عزمم غالب و حاکم ساز

وَ اجْعَلِ الْإِرْشَادَ فِی عَمَلِی وَ التَّسْلِیمَ لِأَمْرِکَ مِهَادِی وَ سَنَدِی‏

 و درستى در عمل و تسلیم فرمان امرت را مهد آسایش و نقطه اتکاء من مقرر فرما

وَ الرِّضَا بِقَضَائِکَ وَ قَدَرِکَ أَقْصَى عَزْمِی وَ نِهَایَتِی وَ أَبْعَدَ هَمِّی وَ غَایَتِی‏

 و رضا و خشنودى به قضا و قدرت را بلندترین عزم و منتهاى آرزویم و عالیترین همتم قرار ده

حَتَّى لاَ أَتَّقِیَ أَحَداً مِنْ خَلْقِکَ بِدِینِی وَ لاَ أَطْلُبَ بِهِ غَیْرَ آخِرَتِی وَ لاَ أَسْتَدْعِیَ مِنْهُ إِطْرَائِی وَ مَدْحِی‏

 تا در کار دینم ابدأ از احدى نترسم‏و به دین جز عالم آخرت هیچ نطلبم و از آن دین ستایش و مدح مردم را نخواهم

وَ اجْعَلْ خَیْرَ الْعَوَاقِبِ عَاقِبَتِی وَ خَیْرَ الْمَصَایِرِ مَصِیرِی وَ أَنْعَمَ الْعَیْشِ عَیْشِی‏

 و اى خدا عاقبتم را بهترین عواقب و بازگشتم را در آخرت به بهترین منازل و روزگارم را خوشترین روزگار مقرر ساز

وَ أَفْضَلَ الْهُدَى هُدَایَ وَ أَوْفَرَ الْحُظُوظِ حَظِّی وَ أَجْزَلَ الْأَقْسَامِ قِسْمِی وَ نَصِیبِی‏

 و هدایتم نیکوتر هدایت و حظ و بهره‏ام را وافرترین بهره‏ها و نصیب و قسمتم را بزرگترین نصیب از رحمتت قرار ده

وَ کُنْ لِی یَا رَبِّ مِنْ کُلِّ سُوءٍ وَلِیّاً وَ إِلَى کُلِّ خَیْرٍ دَلِیلاً وَ قَائِداً وَ مِنْ کُلِّ بَاغٍ وَ حَسُودٍ ظَهِیراً وَ مَانِعاً

 و اى خداى من مرا از هر بدى و زشتى نگهدار باش و به هر خیر و نیکى رهبرى کن و بدان جانب کشان و بر جور و بیداد هر ظالم و حسود یاریم کن و از من منع فرما

اللَّهُمَّ بِکَ اعْتِدَادِی وَ عِصْمَتِی وَ ثِقَتِی وَ تَوْفِیقِی وَ حَوْلِی وَ قُوَّتِی وَ لَکَ مَحْیَایَ وَ مَمَاتِی‏

 اى خدا همه تهیه و مایه امیدم و حفظم و وثوق و اطمینانم و توفیق و توانایى و قدرتم همه به ذات یکتاى توست و حیات و ممات من براى تو

وَ فِی قَبْضَتِکَ سُکُونِی وَ حَرَکَتِی وَ إِنَّ بِعُرْوَتِکَ الْوُثْقَى اسْتِمْسَاکِی وَ وُصْلَتِی‏

 و جنبش و آرامشم در قبضه قدرت توست پیوند و تمسک و دست آویزم رشته محکم از کتاب توست

وَ عَلَیْکَ فِی الْأُمُورِ کُلِّهَا اعْتِمَادِی وَ تَوَکُّلِی وَ مِنْ عَذَابِ جَهَنَّمَ وَ مَسِّ سَقَرَ نَجَاتِی وَ خَلاَصِی‏

 و در تمام امور اعتماد و توکلم به حضرتت و از عذاب جهنم و آتش دوزخ تویى نجات بخش من

وَ فِی دَارِ أَمْنِکَ وَ کَرَامَتِکَ مَثْوَایَ وَ مُنْقَلَبِی وَ عَلَى أَیْدِی سَادَتِی وَ مَوَالِیَّ آلِ الْمُصْطَفَى فَوْزِی وَ فَرَجِی‏

 و در دار امن و بهشت کرامتت تو منزل و مأواى من هستى و به دست آقایان و امیران من اهل بیت مصطفى (ص) فیروزى و گشایش کار من است

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ الْمُسْلِمِینَ وَ الْمُسْلِمَاتِ‏

 پروردگارا درود فرست بر محمد (ص) و آل محمد (ع) و مردان و زنان اهل ایمان و مسلمانان را ببخش و بیامرز

وَ اغْفِرْ لِی وَ لِوَالِدَیَّ وَ مَا وَلَدَا وَ أَهْلِ بَیْتِی وَ جِیرَانِی وَ لِکُلِّ مَنْ قَلَّدَنِی یَداً مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ‏

 و مرا و پدر و مادرم را و فرزندانم را و اهل بیتم و همسایگانم و هر که را به گردن من حقى است و علاقه ‏اى از مرد و زن اهل ایمان همه را اى خدا ببخش و بیامرز

إِنَّکَ ذُو فَضْلٍ عَظِیمٍ (وَ السَّلاَمُ عَلَیْکَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ)

 که همانا تویى صاحب فضل و رحمت نامتناهى.

دانلود: 

دانلود فایل mp3 زیارت جامعه ائمه المومنین (8.61 MB)

دانلود فایل word زیارت جامعه ائمه المومنین با ترجمه فارسی (5.14 MB)

دانلود فایل pdf زیارت جامعه ائمه المومنین با ترجمه فارسی (675.94 KB)

دانلود فایل word زیارت جامعه ائمه المومنین بدون ترجمه فارسی (5.12 MB)

دانلود فایل pdf زیارت جامعه ائمه المومنین بدون ترجمه فارسی (487.3 KB)

پیامک حدیثی امام علی علیه السلام

امام علی ع:

برکت مال به زکات دادن است.

میلاد امام المتقین امیرالمومنین علی ع بر شما مبارک باد 

 

امام علی ع:

برکت عمر در کار نیک است .

میلاد امام المتقین امیرالمومنین علی ع بر شما مبارک باد 

امام علی  ع:

ورود دستهای زیاد در سفره برکت است .

میلاد امام المتقین امیرالمومنین علی ع بر شما مبارک باد 

امام علی ع:

هوشیاری و زیرکی خود را در ترک گناه قرار ده.

میلاد امام المتقین امیرالمومنین علی ع بر شما مبارک باد 

امام علی ع:

فروتنی انسان به کرم اوست .

میلاد امام المتقین امیرالمومنین علی ع بر شما مبارک باد 

امام علی ع:

رخنۀ دین به مرگ علماء است .

میلاد امام المتقین امیرالمومنین علی ع بر شما مبارک باد 

امام علی ع:

جمال انسان به حلم است .

میلاد امام المتقین امیرالمومنین علی ع بر شما مبارک باد 

امام علی ع:

زیبایی سخن به کوتاهی و اختصار است .

میلاد امام المتقین امیرالمومنین علی ع بر شما مبارک باد 

امام علی ع:

امام علی ع:همنشین نیک غنیمت است.

میلاد امام المتقین امیرالمومنین علی ع بر شما مبارک باد 

امام علی ع:

عیب علم، خودپسندی است 

میلاد امام المتقین امیرالمومنین علی ع بر شما مبارک باد 

امام علی ع:

شفای قلب به قرآئت قران است .

میلاد امام المتقین امیرالمومنین علی ع بر شما مبارک باد 

امام علی ع:

صلاح دین به تقواست، و فسادش به طمع.

میلاد امام المتقین امیرالمومنین علی ع بر شما مبارک باد 

امام علی ع:

روشنی دل از خوردن حلال است.
میلاد امام المتقین امیرالمومنین علی ع بر شما مبارک باد 

امام علی ع:

اطاعت خدا غنیمت است .

میلاد امام المتقین امیرالمومنین علی ع بر شما مبارک باد 

امام علی ع:

افتخار به فضیلت به از فخر به نژاد است.

میلاد امام المتقین امیرالمومنین علی ع بر شما مبارک باد 

امام علی ع:

حرص، قاتل حریص است.

میلاد امام المتقین امیرالمومنین علی ع بر شما مبارک باد 

امام علی ع:

طراوت و خرمی چهره در راستگویی است

میلاد امام المتقین امیرالمومنین علی ع بر شما مبارک باد.

پیامک شهادت امام علی علیه السلام و شب قدر

هیچ گناهکاری را نا امید مکن، چه بسیار گناهکاری که عاقبت به خیر گشته

 

و چه بسیار خوش کرداری که در پایان عمر تباه شده و جهنمی گشته است . . .

( امام علی ع)

در آن شب قدری که قدرش را نمی دید

دست شقاوت تیغه ای از کینه ها داشت

در سجده افتاد آفتاب و ذکر می گفت

 

در زیر لب «فزت برب الکعبه» را داشت . . .

 

شهادت امام علی (ع) تسلیت باد

 

باز امشب عشق تنها می شود

 

زخم سهم فرق مولا می شود

 

آفتاب عشق گلگون می شود

 

سینه ی سجاده پرخون می شود

 

پشت نخل آرزو خم می شود

 

داغ حسرت سهم آدم می شود

 

جاده می ماند غریب و بی سوار

 

ذوالفقار عدل می گیرد غبار

 

شهادت مولا امیر المؤمنین تسلیت باد.

 

در برج ولامهر جهان تاب علی(ع) است

 

در شهر علوم نبی باب علی(ع) است

 

از اول خلقت بشر تا امروز

 

مظلوم ترین شهید محراب علی(ع) است . . .

 

امام على علیه ‏السلام فرمودند:

 

خداوند مرا پیشواى خلق خود قرار داد. از این رو، بر من واجب کرد که درباره خودم و خورد و خوراک و پوشاکم همانند مردمان تنگدست باشم تا نادار به نادارى من تأسى جوید و توانگر را توانگرى‏ اش به طغیان و سرکشى نکشاند.

[بحار الأنوار : 40 / 336 / 17]

 

ناله کن اى دل به عزاى على(ع)

 

گریه کن اى دیده براى على(ع)

 

پیش حسین و حسن و زیبنین(ع)

 

خون چکد از فرق هماى على . . .

 

شد کشته بمحراب عبادت حیدر

 

هر دیده بحال مرتضی می گرید

 

بـا گفتن “قد قتل” ز جبریل امین

 

در خلد برین خیر نساء می گرید . . .

 

ای خدا شیعه دلش محزون است

 

از غم عشق علی مجنون است

 

این همان ماتم عظمی باشد

 

سحر آخر مولا باشد  . . .

 

دنیای دنی، جای کسی همچو علی نیست

 

آغشت به خون، روی جهان‏تاب علی را

 

تا رد نکند خالق او، خواهش اورا

 

ز آن رنگ شهادت زده، محراب علی را  . . .

 

امام على (ع) فرمودند:

 

کسانى که براى خدا برادرى مى ‏ورزند ، دوستی ‏شان مى ‏پاید؛ زیرا عامل آن دوستىْ پایدار است.

غررالحکم و دررالکلم، ح 1795

 

به شهر کوفه در محراب طاعت

 

علی شد کشته در حال عبادت

 

ز پـور ملجم مردود کافر

 

بخون شد غوطه ور ساقی کوثر . . .

 

با آنکه امید همه هستی تو علی(ع)

 

بر عرش خدا قائمه هستی تو علی(ع)

 

آنقدر غریبی که خدا می داند

 

مظلوم تر از فاطمه(س) هستی تو علی(ع) . . .

 

دل را ز شرار عشق سوزاند علی(ع)

 

یک عمر غریب شهر خود ماند علی(ع)

 

وقتی که شکافت فرق او در محراب

 

گفتند مگر نماز می خواند علی(ع) . . .

 

دانی زچه رو دیده ما میگرید

 

در ماتم شاه اولیا می گرید

 

تنها ز غمش اهل زمین گریان نیست

 

عیسی بفلک از این عزا میگرید

 

حضرت علی(ع) فرمودند:

 

بپرهیز از هر کارى که انجام ‏دهنده ‏اش آن را براى خود می ‏پسندد، امّا براى عموم مسلمانان نمی ‏پسندد.

(غررالحکم و دررالکلم)

 

کو، آن که بردوشش کشاند در دل شب

 

قوت یتیم و دردمند و زار و مضطر

 

از ماتم جانکاه او هر رادمردى

 

دست مصیبت مى زند بر سینه و سر . . .

 

روا باشد که گردد آسمان زیر و زبر امشب

 

که شد فرق على شیر خدا شقّ القمر امشب

 

ز خون فرق حیدر دامن محراب گلگون شد

 

به خاک افتاد از بیداد، نخلى بارور امشب . .

 

به شهر کوفه در محراب طاعت

 

علی شد کشته در حال عبادت

 

ز پـور ملجم مردود کافر

 

بخون شد غوطه ور ساقی کوثر . . .

پیامک شعری ولادت امام علی علیه السلام

نازد به خودش خدا که حیدر دارد 
دریای فضایلی مطهر دارد 
همتای علی نخواهد آمد به جهان 
صد بار اگر کعبه ترک بر دارد

سرچشمه ی عشق با علی آمده است 
گل کرده بهشت تا علی آمده است 
شد کعبه حرمخانه میلاد علی(ع)
کز کعبه صدای یا علی آمده است

ذکر من، تسبیح من، ورد زبان من علی است 
جان من، جانان من، روح و روان من علی لست 
تا علی (ع) دارم ندارم کار با غیر علی 
شکر لله حاصل عمر گران من علی است 
میلاد امام علی(ع) مبارک باد

از دین نبی شکفته جان و دل من 

با مهر علی سرشته آب و گل من 

گر مهر علی به جان نمی ورزیدم 

در دست چه بود از جهان حاصل من

 

 

تا که بر لب نامت ای زیباترین، می آورم 

آسمان ها را تو گویی بر زمین می آورم 

تو طلوع آفتابی، من اذان مغربم 

زیر لب نام امیرالمؤمنین می آورم

 

 

 

آن شیر دلاور که زبهر طمع نفس 

در خوان جهان پنجه نیالود، علی بود 

شاهی که وصی بود و ولی بود، علی بود 

سلطان سخا و کرم و جود، علی بود

 

 

زان سبب ماه رجب ماه خداست 

که اندر آن میلاد شاه لافتی ست 

شد رخش از کعبه ظاهر، عقل گفت: 

چون که صد آمد نود هم پیش ماست 

میلاد امام علی(ع) مبارک باد

 

 

دل هر چه نظر به وسعت عالم تافت 
جز نور تو در عرصه ی آفاق نیافت 
هنگام نهادن قدم بر سر خاک 
دیوار حرم به احترام تو شکافت 
میلاد امام علی(ع) مبارک باد

 

 

نیستم بیگانه، هستم آشنایت یا علی 
از ازل دل داده بر مهر و ولایت یا علی 
تا جمال خویش را در کعبه حق ظاهر کند 
پرده گیرد از جمال دلربایت یا علی

 

 

تا که بر لب نامت ای زیباترین، می آورم
آسمان ها را تو گویی بر زمین می آورم
تو طلوع آفتابی، من اذان مغربم
زیر لب نام امیرالمؤمنین می آورم

 

پاسخ به یک شبهه درباره غدیر از زبان حضرت آیت الله بهجت

اهل تسنّن مى گویند: چون حدیث غدیر«مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌ مَوْلاهُ». را بخارى نقل نکرده پس ثابت نیست.
پاسخ ما این است که:
مُسْلِم در صحیح خود آن را نقل کرده و افراد دیگر از عامّه نیز در کتابهاى خود آن را نقل نموده اند.(1)

 تعجّب این که خود بخارى حدیث غدیر را در کتاب التاریخ الکبیر، ج 1، ص 375؛ ج 4، ص 193؛ ج 6، ص 241 ذکر کرده است.. چگونه روایات را مى بینیم و نمى بینیم و جمع بین نقیضین مى کنیم؟!
مگر در عمل به روایت در میان خودتان شرط است که حتما باید مسلم و بخارى هر دو نقل کنند؟! آیا اگر مسلم به تنهایى روایتى را نقل کند، کفایت نمى کند؟! انصاف بدهید!
چرا براى اثبات حدیث غدیر به نقل مسلم اکتفا نمى کنید ولى براى رد آن به عدم نقل بخارى تمسک مى کنید؟!
ما آثار حقّ کشى را بعد از رحلت رسول اللّه ـ صلّى اللّه علیه وآله وسلّم ـ هر روز مى بینیم، وگرنه این همه جنگ و ظلم و تعدّى نسبت به پیروان مکتب اهل بیت ـ علیهم السّلام ـ چیست؟ هر روز حسین و یزیدى وجود دارد.

پی نوشت ها: 

(1) ر.ک: فضائل الصحابة، ص 14؛ مسند احمد، ج 1، ص 84،118، 119، 152 و 331؛ و...؛ سنن ابن ماجة، ج 1، ص 45؛ سنن ترمذى، ج 5، ص 297؛ مستدرک حاکم، ج 3، ص 109، 110، 134 و... براى تحقیق بیشتر ر.ک: الغدیر، ج1، ص 8. 

منبع: مرکز تنظیم و نشر آثار حضرت آیت الله بهجت

خاطره ای جالب از مناظره استاد طبسی با یک وهابی

استاد نجم الدین طبسی تعریف می کرد که روزی با یک وهابی بحثم شد.
بعد از چند دقیقه از من پرسید شما شیعه هستید یا سنی ؟
گفتم: سنی
گفت: ایرانی و سنی ؟
گفتم: بله .
برای اینکه اطمینان کند گفت: بگو خلفای بعد از پیغمبر کیا هستند؟
گفتم: سیدنا ابوبکر صدیق
گفت: احسنت . بعدش ؟
گفتم:سیدنا عمر .
گفت: احسنت. بعدش ؟
گفتم: سیدنا علی .
گفت: پس عثمان چی شد؟
گفتم: عثمان را مردم از خلافت خلع کردند.
گفت: به مردم چه ربط دارد که خلیفه را برکنار کنند؟
گفتم: به مردم چه ربط دارد که خلیفه تعیین کنند؟
گفت: تو رافضی هستی !!!

منبع: پایگاه اطلاع رسانی آیت الله شیخ نجم الدین طبسی

تفسیر آیه 3 مائده در تفسیر المیزان

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لحَْمُ الخِْنزِیرِ وَ مَا أُهِلَّ لِغَیرِْ اللَّهِ بِهِ وَ الْمُنْخَنِقَةُ وَ الْمَوْقُوذَةُ وَ الْمُترََدِّیَةُ وَ النَّطِیحَةُ وَ مَا أَکلَ‏َ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَکَّیْتُمْ وَ مَا ذُبِحَ عَلىَ النُّصُبِ وَ أَن تَسْتَقْسِمُواْ بِالْأَزْلَامِ ذَالِکُمْ فِسْقٌ الْیَوْمَ یَئسَ الَّذِینَ کَفَرُواْ مِن دِینِکُمْ فَلَا تخَْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتمَْمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتىِ وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْاسْلَامَ دِینًا فَمَنِ اضْطُرَّ فىِ مخَْمَصَةٍ غَیرَْ مُتَجَانِفٍ لّاِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِیمٌ

براى شما مؤمنان گوشت مردار و خون و گوشت خوک و آن ذبیحه‏اى که به نام غیر خدا کشتند و همچنین هر حیوانى که به خفه کردن یا به چوب زدن یا از بلندى افکندن یا به شاخ زدن به هم بمیرند و نیم‏خورده درندگان جز آن را که قبلًا تذکیه کرده باشید حرام است و نیز آن را که براى بتان مى‏کشند و آن را که به تیرها قسمت مى‏کنید، که این کار فسق است- امروز کافران از این که به دین شما دستبرد زنند و اختلالى رسانند طمع بریدند، پس شما از آنها بیمناک نگشته و از من بترسید. امروز (به عقیده امامیه و برخى اهل سنّت روز غدیر خم و خلافت على (ع) است) دین شما را به حد کمال رسانیدم و بر شما نعمتم را تمام کردم و بهترین آیین را که اسلام است برایتان برگزیدم- پس هر گاه کسى در ایام قحطى و سختى از روى اضطرار نه به قصد گناه از آنچه حرام شده مرتکب شود، خدا بخشنده و مهربان است.

ترجمه تفسیر المیزان    ج‏5    271    

." الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ، فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ" امر این آیه شریفه در قرار گرفتنش در این جاى خاص و سپس دلالتش بر معنا، عجیب است، براى اینکه اگر در صدر آیه یعنى جمله:" حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ وَ الدَّمُ‏ ... ذلِکُمْ فِسْقٌ" دقت کنى، و آن گاه ذیل آن را بر آن اضافه نمایى که مى‏فرماید:" فَمَنِ اضْطُرَّ فِی مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ" خواهى دید که آن صدر براى خود کلامى است تام، و اصلا در افاده معنا هیچ حاجتى و توقفى بر آیه:" الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ ..." ندارد، و جان کلام اینکه از این راهى که گفتیم به خوبى متوجه مى‏شوى که آیه شریفه آیه‏اى است کامل، همانطور که آیات سوره‏هاى انعام و نحل و بقره که بیانگر محرمات از خوردنیها قبلا نازل شده بودند، در إفاده معنایش مستقل و کامل بودند، در سوره بقره مى‏فرمود:" إِنَّما حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزِیرِ وَ ما أُهِلَّ بِهِ لِغَیْرِ اللَّهِ، فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ

ترجمه تفسیر المیزان، ج‏5، ص: 272

رَحِیمٌ" و آیه سوره انعام و نحل نیز مثل این آیه است.

[جمله‏" الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ" معترضه است و ربطى به صدر و ذیل آیه‏" حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ ..." ندارد]

از این تمامیت آیه نتیجه مى‏گیریم که پس آیه:" الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا ..." کلامى است معترضه، که در وسط این آیه قرار گرفته، و لفظ آیه در فهماندن معنایش هیچ حاجتى به این جمله نداشت، حال چه اینکه بگوئیم آیه معترضه از همان اول نزول در وسط دو آیه جاى گرفته، و یا بگوئیم: رسول خدا (ص) به نویسندگان وحى دستور فرموده که در آنجا جایش دهند، با اینکه نزول هر سه پشت سر هم نبوده و یا بگوئیم هنگام نزول با آن دو آیه نازل نشده، و رسول خدا (ص) هم دستور نداده که در آنجا قرارش دهند، ولى نویسندگان وحى در آنجا قرارش داده‏اند، چون هیچ یک از این چند احتمال اثرى در آنچه ما گفتیم ندارد، هر چه باشد بالآخره این جمله، جمله‏اى است معترضه که نه با صدر آیه ارتباطى دارد، و نه با ذیلش.

مؤید گفتار ما بیشتر- اگر نگوئیم همه- روایاتى است که در شان نزول وارد شده، و اتفاقا روایات زیادى هم هست، که متعرض شان نزول جمله مورد بحث شده، و نامى از اصل آیه نبرده، واضح‏تر بگویم، شان نزول جمله:" الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا ..." را متعرض شده، و نامى از آیه:" حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ ..."، به میان نیاورده، و این خود مؤید آن است که جمله:" الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا ..." مستقل و جداى از صدر و ذیل آیه نازل شده، و قرار گرفتن این جمله در وسط آیه مذکور یا مستند به تالیف رسول خدا (ص) است، و یا به تالیف مؤلفین بعد از رحلت آن جناب است.

مؤید این احتمال روایتى است که در المنثور از عبد بن حمید از شعبى نقل کرده که گفته است: آیه شریفه:" الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ ..." وقتى بر رسول خدا (ص) نازل شد که آن جناب در عرفه بود، و چون آن حضرت از هر آیه‏اى که خوشش مى‏آمد دستور مى‏داد در آغاز سوره‏اش جاى دهند، این آیه را در اول سوره قرار دادند، آن گاه شعبى اضافه کرده که جبرئیل به آن جناب تعلیم مى‏داد که هر آیه را در کجا جاى دهد. «1» و چون این دو آیه یعنى آیه:" الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا ..." و آیه‏" الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ" از نظر معنا نزدیک به هم بودند، و مفهومى مرتبط به یکدیگر داشتند- که در این جاى هیچ شک نیست، زیرا بین نومید شدن انکار از دین مسلمانان، و بین اکمال دین ارتباط نزدیک‏

______________________________
(1) در المنثور، ج 2 ص 258.

ترجمه تفسیر المیزان، ج‏5، ص: 273

و مستقیم هست، بطورى که مضمون هر دو این معنا را مى‏پذیرد که با هم ترکیب شده یک آیه را تشکیل دهند، علاوه بر اینکه هر دو جمله سیاقى واحد دارند- بدین جهت بوده که آن جناب این دو جمله را در اول سوره مائده قرار داده‏اند-.

باز مؤید این اعتقاد ما آن است که علما و مفسرین قدیم و جدید یعنى صحابه و تابعین و متاخرین تا عصر ما هر دو جمله را متصل دانسته‏اند، بطورى که هر یک را متمم و مفسر دیگرى گرفته‏اند، و این نیست مگر به خاطر اینکه آنها نیز همین معنا را از این دو جمله فهمیده‏اند.

نتیجه این نظریه چنین مى‏شود که جمله: معترضه یعنى جمله:" الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ ... یا اینکه مى‏فرماید:" رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً" مجموعش جمله‏هایى معترضه جمله‏هایى که با یکدیگر کمال اتصال را دارند، و غرض واحدى را افاده مى‏کنند، غرضى که قائم به هر دو جمله است، بدون اینکه در افاده آن با هم اختلافى داشته باشند، حال چه اینکه بگوئیم با آیه‏اى که از بالا و پائین این دو جمله را احاطه کرده‏اند ارتباط دارند، و یا نگوئیم، چون همانطور که گفتیم این تردید هیچ اثرى در این معنا ندارد که این دو جمله کلامى واحدند، و هر دو معترضه هم هستند، و یک غرض را افاده مى‏کنند، و کلمه" یوم" که یک بار در جمله‏" الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا ..." آمده، و یک بار دیگر در جمله‏" الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ ..." آمده، یک روز را در نظر دارند، یک روزى که هم کفار از دین مسلمانان مایوس شدند، و هم دین خدا به کمال خود رسیده است.

[منظور از روزى که کافران از (غلبه بر) دین مسلمانان ناامید شدند چه روزى است؟]

حال باید دید منظور از کلمه" یوم" در جمله‏" الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ" چیست؟ آن چه روزى است که کفار از دین مسلمانان مایوس شدند؟ و فهمیدند که دیگر نمى‏توانند دین اسلام را از بین ببرند، آیا آن زمانى است که اسلام با بعثت رسول خدا (ص) و دعوت آن جناب ظاهر شد؟ و در نتیجه مراد از این جمله این است که خداى تعالى اسلام را بر شما نازل و دین را براى شما تمام و نعمت خود را بر شما به نهایت رسانید، و دیگر کفار نمى‏توانند به شما دست پیدا کنند؟

این را که به هیچ وجه نمى‏توان گفت، براى اینکه این عبارت را براى هر کس بخوانى از آن چنین مى‏فهمد که مردم مسلمان دینى داشته‏اند، که به خاطر ناقص بودنش کفار طمع بسته بودند که دین آنان را باطل ساخته یا در آن دخل و تصرفى بکنند، و مسلمانان هم از همین جهت بر دین خود مى‏ترسیدند، و لیکن خداى تعالى دین آنان را تکمیل کرد، و آن نقص را بر طرف ساخت، و نعمت خود را بر آن مردم به حد کمال رسانید، و آن گاه به آن مردم فرمود: دیگر نترسید که دیگر کفار از دین شما مایوس شدند، و ما مى‏دانیم که عرب قبل از ظهور اسلام دینى نداشتند

ترجمه تفسیر المیزان، ج‏5، ص: 274

تا با بعثت رسول خدا (ص) به کمال رسیده باشد، و نعمتى نداشتند تا با آمدن اسلام آن نعمت تمام شود.

علاوه بر اینکه اگر آیه را اینطور معنا کنیم باید على القاعده جمله‏" الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ" را در اول آورده باشد، و جمله:" الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا" را دنبال آن تا معنا درست شود، (چون مایوس شدن کفار لازمه به کمال رسیدن دین است، نه اینکه به کمال رسیدن دین لازمه مایوس شدن کفار باشد).

و یا آنکه مراد از کلمه" یوم" روز بعد از فتح است، که خداى تعالى کید مشرکین قریش را باطل و شوکتشان را شکست، و بنیان دین بت پرستیشان را منهدم و بت‏هایشان را خرد نمود، و امیدشان را از اینکه یک روز دیگر روى پاى خود بایستند و در مقابل اسلام صف آرایى نموده از نفوذ اسلام و انتشار آن جلوگیرى کنند قطع فرمود.

این احتمال نیز درست نیست زیرا آیه شریفه دلالت به اکمال دین دارد، و ما مى‏دانیم که بعد از فتح مکه دین خدا کامل و نعمتش تمام نشده بود، چون فتح مکه در سال هشتم هجرت اتفاق افتاد و بسیارى از واجبات دینى اسلام بعد از این سال نازل شد و بسیارى از حلالها و حرامها بین فتح مکه و بین درگذشت رسول خدا (ص) تشریع گردید.

علاوه بر اینکه جمله:" الَّذِینَ کَفَرُوا" انحصارى به مشرکین عرب ندارد، بلکه مى‏فرماید بطور کلى کفار دنیا از دین مسلمانان مایوس شدند، دلیل بر این معنا معارضات و عهد و پیمانهایى است که بعد از فتح مکه هم چنان علیه مسلمین معتبر و محترم شمرده مى‏شد و مشرکین عرب هم چنان طبق مراسم جاهلیت به حج مى‏آمدند، و مراسم شرک را در آنجا انجام مى‏دادند، زنها لخت مادر زاد و مکشوف العوره طواف مى‏کردند، تا آنکه رسول خدا (ص) امیر المؤمنین (ع) را با آیات سوره برائت بدانجا گسیل داشت، و بقایاى رسوم جاهلیت را ابطال نمود.

و یا مراد از کلمه" یوم" بعد از آیات سوره برائت است، و آن زمانى است که اسلام تقریبا بر شبه جزیره عرب گسترش یافته، آثار شرک از بین رفته، سنن جاهلیت بمرد، زمانى که دیگر مسلمانان در معابد و معاهد دین و از آن جمله در مناسک حج احدى از مشرکین را نمى‏دیدند، که مراسم شرک را انجام دهد، روزگارى که دنیا به کام مسلمین شد، و خدا آن خوف و دلواپسى که مسلمین داشتند را مبدل به امنیت کرد، و دیگر هیچ چیزى را شرک خدا ندانستند.

این احتمال هم به هیچ وجه قابل قبول نیست زیرا مشرکین عرب هر چند که بعد از

ترجمه تفسیر المیزان، ج‏5، ص: 275

نزول سوره برائت و بر چیده شدن بساط شرک از دین مسلمانان مایوس شدند، و رسوم جاهلیت محو شد، الا اینکه دین اسلام هنوز کامل نشده بود، چون فرائض و احکامى بعد از سوره برائت نازل شد، از آن جمله فرائض و احکامى است که در سوره مائده آمد، و مفسرین اتفاق دارند بر اینکه سوره مائده در اواخر عمر رسول خدا (ص) نازل شده، و همه مى‏دانیم که بسیارى از احکام حلال و حرام و حدود و قصاص در این سوره است.

پس با نادرست بودن این سه احتمال که کلمه" یوم" به معناى دوره و ایام باشد نه یک روز خاصى که آفتاب در آن طلوع و غروب کرده باشد، و خلاصه وقتى نتوانستیم بگوئیم مراد از روز دوره پیدایش دعوت اسلامى، و یا دوره بعد از فتح مکه، و یا قطعه زمان بین نزول سوره برائت و رحلت رسول خدا (ص) است.

لا جرم و بناچار باید بگوئیم مراد از این کلمه یک روز معینى است، روزى است که خود این آیه در آن روز نازل شده، و قهرا روز نزول این سوره است،- البته این در صورتى است که جمله‏" الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا ..." معترضه و به حسب معنا مرتبط با آیه‏اى باشد که آن را احاطه کرده، و یا بگوئیم نزول این آیه حتى بعد از نزول سوره و در روزى بوده که بعد از آن دیگر هیچ آیه‏اى نازل نشده، چون دنبالش فرموده:" امروز دیگر دین شما کامل شد".

خوب، حال مى‏پرسیم این روز معین چه روزى بوده؟ آیا روز معینى بوده که مکه فتح شد؟ و یا روز معینى که سوره برائت نازل شد؟ در فساد این دو احتمال همان اشکالهاى سابق کافى است، دیگر حاجتى به تکرار آنها و یا دلیل دیگر نیست.

و یا مراد از این روز معین روز عرفه در حجة الوداع است، که بسیارى از مفسرین این را گفته‏اند، و بعضى از روایات هم بر طبق آن وارد شده، در این صورت مى‏پرسیم معناى مایوس شدن کفار از دین مسلمانان در آن روز معین چیست؟ آیا معنایش این است که مشرکین قریش از اینکه بار دیگر زورشان برسد که دین اسلام را از بین ببرند مایوس شدند، که بسیار احتمال بى پایه‏اى است براى اینکه مشرکین عرب دو سال قبل یعنى در فتح مکه مایوس شدند، که سال هشتم هجرت بود، نه در روز عرفه از حجة الوداع، که سال دهم از هجرت بوده.

و یا معنایش این است که در روز نزول برائت مایوس شدند، که نزول سوره برائت در سال نهم بوده، و قهرا آن روز معین هم در آن سال بوده، و یا منظور این است که همه کفار از دین مسلمانان مایوس شدند هم مشرکین و هم یهود و هم نصارا و هم مجوس و هم سایرین، که قهرا بر حسب این احتمال باید بگوئیم جمله الذین کفروا جمله‏اى است مطلق- که ما مى‏دانیم یهود و نصارا در آن روز از غلبه بر مسلمین مایوس نشده بودند، و قوت و شوکت اسلام از چهار دیوارى‏

ترجمه تفسیر المیزان، ج‏5، ص: 276

جزیرة العرب آن روز تجاوز نکرده بود.

و از جهتى دیگر باید در باره این روز یعنى روز عرفه دقت و تامل کنیم، ببینیم چه رابطه‏اى بین روز عرفه یعنى روز نهم ماه ذى الحجه سال دهم هجرت با جمله:" الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی" که در آیه مورد بحث قرار گرفته برقرار است.

چه بسا ممکن است کسى بگوید: رابطه این بوده که در آن روز امور حج به حد کمال رسید، چون رسول خدا (ص) به نفس شریف خود در آن مراسم شرکت کرده بود و تک، تک احکام حج را هم مى‏گفت و هم خودش پیاده مى‏کرد.

اما متاسفانه این احتمال را هم نمى‏توان پذیرفت، براى اینکه دیدیم یکى از مناسکى که در آن سال به مسلمانان تعلیم داد حج تمتع بود، که چیزى نگذشت بعد از درگذشتش متروک شد، آن وقت چطور ممکن است تعلیم چنین حکمى را اکمال دین بنامیم، و تعلیم نماز و روزه و حج و زکات و جهاد و سایر معارف را که قبلا تشریع شده بود تکمیل دین ندانیم، و اصلا چطور ممکن است تعلیم یکى از واجبات دین را اکمال آن دین شمرد با اینکه اکمال خود آن واجب هم نیست تا چه رسد به اکمال مجموع دین؟ از این هم که بگذریم این احتمال باعث مى‏شود که رابطه فقره اول یعنى جمله:

" الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ" با فقره دوم یعنى جمله:" الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ" قطع بشود، چه رابطه‏اى تصور مى‏شود که میان تعلیم حج تمتع براى مسلمانان و میان مایوس شدن کفار از دین مسلمین بوده باشد؟

و چه بسا ممکن است کسى دیگر بگوید: مراد این آیه این است که در این روز یعنى روز نزول سوره مائده با نازل شدن بقیه حلال و حرامها دین تکمیل شد، چون بعد از آن روز دیگر حلال و حرامى نازل نشد، و مراد از اکمال دین این است که یاس بر دلهاى کفار مسلط گشته، آثار این نومیدى و یاس بر چهره‏هاشان نمودار گشت.

بله ممکن است کسى چنین بگوید، و لیکن لازم است انسان چشم خود را باز کند و ببیند بنا بر این احتمال منظور از جمله:" الَّذِینَ کَفَرُوا" چه کسانى است؟ اگر منظور کفار عرب است، که در آن روز اثرى از آنها نمانده بود، تا در باره آنان صحبت شود و گفته شود اینها دیگر مایوس شدند، چون اسلام در سال نهم هجرت بساط شرک را از میان عرب بر چیده بود، کسى در آن میان نبود که به غیر اسلام تظاهرى بکند، و مگر حقیقت اسلام غیر این تسلیم است، پس کفارى که مایوس شدند چه کسانیند.

و اگر منظور از این جمله کفار غیر عرب از سایر امتها و نژادهاى غیر عرب باشد، که‏

ترجمه تفسیر المیزان، ج‏5، ص: 277

همین چند سطر پیش گفتیم آنها از پیروز شدن بر اسلام مایوس نشده بودند.

آرى بار دیگر چشم خود باز کنیم ببینیم بسته شدن باب تشریع چه زمانى بوده، آیا روز نزول سوره مائده که سوره مورد بحث ما است و به پایان رسیدن روز عرفه سال نهم بوده؟ که روایات بسیارى وارد شده بر اینکه احکام و واجباتى بعد از آن روز نازل شد، و آن قدر این روایات بسیار است که نمى‏توان آنها را بى ارزش شمرد، و شما خواننده مى‏توانى این روایات را در تفسیر آیه صیف یعنى آیه کلاله در آخر سوره نساء و آیات ربا مطالعه کنید.

حتى از عمر بن خطاب روایت شده که در یکى از خطبه‏هاى خود گفت: آخرین آیه قرآنى که نازل شد آیه ربا بود، و نیز گفت رسول خدا (ص) از دنیا رفت و آیه ربا را براى ما بیان نکرد، بدین جهت از ربا هر مساله‏اى که مورد شک شما واقع شد احتیاط کنید، و تنها آن رفتارى را داشته باشید که یقین به حلال بودنش داشته باشید، (تا آخر حدیث) و بخارى در صحیح از ابن عباس روایت کرده که گفت: آخرین آیه‏اى که بر رسول خدا (ص) نازل شد آیه ربا بود، و از این قبیل روایات بسیارى دیگر.

و هیچ دانشمندى نمى‏تواند این روایات را ضعیف بشمارد، و آیه را بر آنها ترجیح دهد، براى اینکه آیه شریفه صریح در مفاد خود نیست و حتى ظهور هم ندارد که منظور از کلمه" الیوم" چه روزى است، این روایات است که باید آن را معین کند، وقتى در باره آن روز احتمالهاى بسیار مى‏رود تعیین یک محتمل از میان چند محتمل دلیل مى‏خواهد، و این روایات که دست کمى از صرف احتمال ندارد، با فرضى که سند هم نداشته باشند- و حال آنکه دارند- و نیز نمى‏تواند بگوید: مراد از اکمال دین خالص شدن خانه خدا از مشرکین و کوچ کردن مشرکین از مکه به بیرون شهر است، تا مسلمانان داخل شوند، و طورى حج کنند که با مشرکین مخلوط نشوند، براى اینکه چنین وضعى در سال قبل از سال نزول سوره پیدا شد، پس معناى تقیید کامل شدن دین به قید امروز چیست؟ علاوه بر اینکه به فرضى که قبول کنیم که مخلوط نشدن مسلمانان با مشرکین اتمام نعمت باشد،- که خود محل حرف و بلکه خنده آور است، بارى چگونه بپذیریم این مخلوط نشدن اکمال دین نیز هست، و چه معنایى مى‏توان براى این تعبیر پیدا کرد؟- آیا مخلوط نشدن مسلمانان با مشرکین اکمال دین مى‏تواند باشد؟ با اینکه دین ربطى به مخلوط شدن و نشدن چند جور انسان ندارد، دین عبارت است از مجموعه‏اى از عقائد و احکام که اکمال آن را نمى‏توان به عدد افراد متدینین به آن دانست، و اما صاف شدن جو زندگى مسلمانان براى اجراى احکام اسلام، و بر طرف شدن موانع و مزاحمات از عمل مسلمین به آن احکام نیز نمى‏تواند اکمال دین باشد، علاوه بر این پیدا شدن چنین جوى چه ارتباطى با نومید

ترجمه تفسیر المیزان، ج‏5، ص: 278

شدن کفار دارد؟.

[یکى از احتمالاتى که در باره مراد از" یوم" در" الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا" داده شده و رد آن‏]

ممکن است کسى بگوید: مراد از اکمال دین بیان همین محرماتى است که در آیه شریفه آمده تا مسلمانان به این بیان تمسک کرده دیگر از گوشت فلان و فلان حیوان نخورند، و در این اجتناب خود از کفار هم نترسند، براى اینکه کفار دیگر از دین آنان مایوس شدند، و خدا آنان را عزت داده، دینشان را و خودشان را بر کفار غلبه داد.

ما از طرف صاحب این احتمال گفتار او را توضیح داده مى‏گوئیم: حکمت اینکه خداى تعالى در اول اسلام از میان محرمات تنها اکتفاء کردند به ذکر این چهار حرام یعنى گوشت مردار، و خون، و گوشت خوک، و آنچه براى غیر خدا ذبح شود، که در بعضى از سوره‏هاى مکى قرار گرفته و جزئیاتى که مندرج در تحت این چهار عنوان است را بیان نکرد، همان حکمتى است که در آیات تحریم شراب به چشم مى‏خورد، و آن این است که قرآن کریم در تحریم خبائث و آنچه پلید است راه تدریج را پیش گرفت، و همه را یکباره بیان نکرد، تا عرب از اسلام رمیده نشود، و در مسلمان شدن احساس دشوارى نکند، و آنها هم که ایمان آورده بودند که نوعا و بیشتر از طبقه فقراء بودند از اسلام بر نگردند.

به همین جهت همه محرمات از خوردنیها را وقتى بیان کرد که اسلام قوت و شوکت خود را یافت، و خداى تعالى افراد مسلمین را زیاد نموده، عزت و شوکتشان داده و به این وسیله مشرکین را از اینکه بتوانند مسلمانان را از اسلام رم دهند، و باز طمع غلبه بر مسلمین را در سر بپرورانند، و این امیدشان را که روزى با نیروى قاهره خود دین اسلام را از بین ببرند قطع نموده باشد، روزى آن جزئیات را بیان کرد که دیگر بر هیچ مسلمانى شایسته نباشد از کفار بترسد، و یا به خاطر رودربایستى آنان از این محرمات اجتناب نکند.

صاحب این احتمال از این بیان نتیجه گرفته که پس مراد از کلمه" یوم" روز عرفه از سال حجة الوداع است، یعنى همان روزى که این آیه نازل شد، و همه جزئیات و تفاصیل محرمات را که تا کنون بیان نکرده بود بیان کرد، و بقیه رسوم جاهلیت را و خبائث مشرکین و اوهام خرافى آنان را باطل ساخت، و با روشن‏ترین بیان ظهور و غلبه مسلمین بر مشرکین را بیان کرد، تا دیگر طمعى به از بین بردن اسلام نکنند و مسلمین هیچ احتیاجى به مدارا کردن با آنان و یا ترس از عواقب امور نداشته باشند.

لذا مى‏بینند که خداى سبحان در این آیه به مسلمانان خبر مى‏دهد که کفار خودشان از غلبه بر دین شما مایوس شدند شما چرا دل واپسید؟- و با اینکه خداى تعالى ضعف شما را مبدل به قوت و خوف شما را به امنیت و فقرتان را مبدل به غنا فرمود،- دیگر نباید از آنها بترسید، بلکه‏

ترجمه تفسیر المیزان، ج‏5، ص: 279

باید از خدا ترسیده از تفاصیل و جزئیات آنچه خدا شما را نهى کرده اجتناب کنید، که در این اجتناب کردنتان کمال دین شما است، این بود خلاصه‏اى از گفتار صاحب این قول و توضیح ما.

لیکن این شخصى که به خیال خود خواسته بین همه آن احتمالات که ما ذکر کردیم و یا نکردیم جمع کند تا اشکال هر احتمالى را با اشکالى که متوجه احتمال دیگر مى‏شود رفع کند، در نتیجه در همه اشکالات و محذورات قرار گرفته، و هم لفظ آیه را در هم و بر هم کرده، و هم معناى آن را.

اولا غفلت ورزیده از اینکه مراد از یاس اگر آن یاسى باشد که مستند به غلبه و قوت اسلام است، و در ایام فتح مکه و یا نزول آیات برائت تحقق یافته، دیگر صحیح نیست سخن از روز عرفه سال دهم هجرت به میان آورد، و بگوید جمله:" الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ" در آن روز نازل شده، زیرا نومیدى کفار نزدیک به یک و یا دو سال جلوتر از آن روز اتفاق افتاده بود، چون فتح مکه دو سال قبل از دهم هجرت بوده، و در چنین فرضى عبارت وافى و صحیح این بود که بفرماید:" قد یئس الذین کفروا من دینکم" (یعنى چندى قبل کفار از دین شما مایوس شدند)، نه اینکه بفرماید: امروز چنین شدند، هم چنان که خود این مرد آنجا که مى‏خواهد گفتار خود را توضیح دهد همین تعبیر را آورده، و یا زمان گذشته و حال را مسکوت گذاشته، بفرماید:

" انهم آیسون" کفار مایوسند و او غفلت کرده از اینکه مساله تدرج در تحریم طعامهاى حرام که تحریم تدریجى آن را به تحریم تدریجى شراب قیاس کرده اگر منظورش تدرج از حیث تحریم بعضى افراد از تحریم بعضى دیگر است، که قبلا گفتیم آیه شریفه چیزى را زائد بر آنچه قبلا تحریم شده بود تحریم نکرده، همانهایى را تحریم کرده که آیات سوره بقره و انعام و نحل تحریم کرده بود، چون عنوان" منخنقة" و" موقوذة" اگر در آن آیات نیامده به هر جهت مصداق همان میته‏اى است که در آنها آمده بود.

و اگر منظورش تدرج از حیث بیان باشد، و خواسته باشد بگوید قرآن کریم اول محرمات را بطور اجمال بیان کرد، و سپس بطور تفصیل انگشت روى تک تک مصادیق آن گذشت، تا مبادا مردم از قبول همه آنها امتناع بورزند، این منظور نیز صحیح نیست، براى اینکه آنچه قبل از این سوره یعنى سوره مائده بیان شده یعنى میته و خون و گوشت خوک و آنچه براى غیر خدا ذبح شده مصادیقش بیشتر است، و بیشتر مورد ابتلاء مردم است، و در دل مردم اثر- مخالف- مى‏گذارد تا آنچه در سوره مائده بیان شده، یعنى حیوان خفه شده، و کتک خورده، چون اینگونه مردارها خیلى به ندرت اتفاق مى‏افتد، که مورد ابتلاء قرار گیرد، پس چه شد که این چهار عنوان که مهمتر و مورد ابتلاء بیشتر و سر و کار مردم با آنها زیادتر است، تحریمش بدون ترس و

ترجمه تفسیر المیزان، ج‏5، ص: 280

دلواپسى صریحا اعلام شد، ولى امورى که خیلى کم اتفاق مى‏افتد و نسبت به آن چهار عنوان اصلا قابل اعتنا نیست تحریمش آرام آرام و به تدریج صورت گرفته، و شارع اسلام از تحریم یک باره آنها از امتناع مردم دلواپس شده است؟.

علاوه بر این گیرم ما قبول کنیم که تحریم یکباره آنها چنین محذورى داشته، آیا تحریم مذکور اکمال دین است؟ و آیا صحیح است که تشریع احکام را دین بنامند، و ابلاغ و بیان آن را اکمال دین بخوانند، باز گیرم که بیان احکام اکمال دین باشد امروز دین را براى شما تکمیل و نعمت را برایتان تمام کردیم.

از این هم که بگذریم خداى تعالى تنها در امروز نبوده که احکامى را بیان کرده، بلکه در طول بیست و سه سال احکام بسیارى را تشریع و بیان کرده بود، چطور شد که تنها این چند حکم که امروز بیان شد عنوان اکمال دین و اتمام نعمت به خود گرفت؟.

و اگر منظورش این است که مراد از اکمال دین تعطیل شدن تشریع دین و بسته شدن باب آن است، مى‏خواهد بفرماید بعد از این چند حکم دیگر هیچ حکمى تشریع نخواهد شد، در این صورت از این شخص مى‏پرسیم پس احکامى که بعد از نزول سوره مائده و قبل از رحلت رسول اللَّه (ص) نازل شد چه بوده؟ آیا آنها جزء دین نبودند، بلکه از این بالاتر احکامى که بعد از این آیه در خود این سوره آمده مورد سؤال مى‏باشد، که آیا اینها جزء دین نیستند؟ خواننده محترم مى‏تواند با مطالعه دقیق آن آیات به آن احکام واقف گردد.

و بعد از همه این اشکالهاى بى جواب مى‏پرسیم در صورتى که منظور همان چند حکمى است که در عرفه، دهم هجرت نازل شد معناى جمله:" و رضیت لکم الاسلام دینا" که تقدیرش" الیوم رضیت لکم الاسلام دینا" مى‏باشد چیست؟ و چرا به این چند حکم منت نهاده شد؟ و چرا خداى سبحان تنها آن روز، اسلام را دینى پسندیده دانست؟ با اینکه هیچ مزیتى تصور نمى‏شود که باعث این اختصاص گردد.

تازه بعد از همه این اشکالها و چراها بیشتر و یا قریب به بیشتر اشکالهایى که بر وجوه قبلى وارد بود بر این وجه نیز وارد است، و ما دیگر با اعاده آنها گفتار خود را طول نمى‏دهیم.

و یا منظور از کلمه" یوم" روز معینى از روزهایى است که بین عرفه دهم هجرت و بین ورود رسول خدا (ص) به مدینه طیبه است، روزى که با بعضى از وجوه که در معناى یاس کفار و در معناى اکمال دین ذکر شده تناسب داشته باشد، در این صورت نیز اشکالهاى سابق که به تفصیل مذکور سابق وارد مى‏شد بر آن وارد مى‏شود.

[مراد از" یوم" در آیه شریفه از نظر ما، با دقت نظر در تفسیر آیه شریفه‏]

این بود قسمتى از حرفهایى که بعد از مراجعه و تتبع از دیگران بدست آمده، و یا

ترجمه تفسیر المیزان، ج‏5، ص: 281

حرفهایى که ممکن است کسى در معناى آیه مورد بحث بزند، و بطورى که ملاحظه کردید تا کنون به وجه قابل قبولى بر نخوردیم، ناگزیر باید بحث را به طریقى دیگر، که با وضع خاص این کتاب تناسب دارد دنبال کنیم، لذا از نو تفسیر آیه را شروع مى‏کنیم‏" الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ" کلمه" یاس"" نومیدى" در مقابل کلمه:" رجاء"" امید" است و دین آن معارفى است که از ناحیه خداى تعالى نازل شده باشد، و دین مبین اسلام به تدریج نازل شده است، و جمله مورد بحث دلالت مى‏کند بر اینکه کفار قبل از نزول این آیه و روزى که این آیه مربوط به آن روز است امید آن را داشته‏اند که بتوانند اسلام را از هر طریقى که شده از بین ببرند و همین وضع در هر زمانى مسلمانان را تهدید مى‏کرده و روز به روز دین آنان را در خطر داشته و این خطر آن قدر زیاد بوده که جا داشته مؤمنین از آن بر حذر باشند و از وقوع چنان خطرى بترسند.

پس اینکه فرموده:" فَلا تَخْشَوْهُمْ ..." خواسته است به مسلمانان تامین بدهد و بفرماید:

بعد از امروز دیگر از بروز آن خطر نترسید، آیات زیر از وجود آن خطر خبر مى‏داد، و مى‏فرمود:

" وَدَّتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ لَوْ یُضِلُّونَکُمْ" «1»، و نیز مى‏فرمود:" وَدَّ کَثِیرٌ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ لَوْ یَرُدُّونَکُمْ مِنْ بَعْدِ إِیمانِکُمْ کُفَّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ، مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ، فَاعْفُوا وَ اصْفَحُوا حَتَّى یَأْتِیَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ، إِنَّ اللَّهَ عَلى‏ کُلِّ شَیْ‏ءٍ قَدِیرٌ" «2».

این را هم مى‏دانیم که کفار آرزوى سرنوشت بد براى مسلمانان در سر نمى‏پروریدند، مگر به خاطر دین آنان و سینه‏هایشان تنگى نمى‏کرد، و دلهایشان غش نمى‏کرد مگر به خاطر همین که دین آنان و عزت و شرف ایشان را از بین مى‏برد و آزادى ایشان را در انجام آنچه هوا و هوسشان اقتضاء مى‏کرد و نفوسشان بدان عادت داشته سلب مى‏کرد، و به شهوترانیهاى بى قید و شرطشان خاتمه مى‏داد.

بنا بر این آنچه در نظر کفار مورد نفرت و انزجار بود دین مسلمانان بود نه خود آنان، با اهل دین، هیچ غرضى و عداوتى نداشتند، مگر از جهت دین حق آنان، آنها نمى‏خواستند مسلمانان از

______________________________
(1) طائفه‏اى از اهل کتاب دوست مى‏دارند و آرزو مى‏کنند که روزى بتوانند شما را گمراه کنند.

" سوره آل عمران، آیه 69".

(2) بسیارى از اهل کتاب بدان جهت که در دلهاشان نسبت به شما حسد مى‏ورزند آرزو دارند که چه مى‏شد شما را که ایمان آورده‏اید و با اینکه حق برایتان روشن شده به کفر بر گردانند، لا جرم شما فعلا با آنان مماشات کنید، و از بدرفتاریهاشان چشم‏پوشى نمائید، تا خداى تعالى امرش را بیاورد، که خدا بر هر چیز توانا است." سوره بقره، آیه 109".

ترجمه تفسیر المیزان، ج‏5، ص: 282

بین بروند، و چنین مردمى در دنیا نباشند، بلکه مى‏خواستند نور خدا را خاموش سازند، و ارکان شرک را که در حال تزلزل قرار گرفته و داشت فرو مى‏ریخت تحکیم ببخشند، و مؤمنین را همانطور که در جمله:" لَوْ یَرُدُّونَکُمْ‏ ... کُفَّاراً ..." گذشت به کفر قبلى خود بر گردانند، هم چنان که در آیه زیر به این حقیقت تصریح نموده، مى‏فرماید:" یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ اللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکافِرُونَ" «1»، و نیز مى‏فرماید:" فَادْعُوا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ، وَ لَوْ کَرِهَ الْکافِرُونَ" «2».

و به همین جهت کفار هیچ همى به جز قطع این شجره طیبه و ریشه کن ساختن آن نداشتند، آنها تنها هدفشان این بود که از راه تفتین مؤمنین و راه دادن نفاق و تفرقه در بین جماعت آنان و گسترش شبه و خرافات در بین آنان، و سر انجام افساد دین آنان، این بنیان رفیع را سرنگون سازند.

به این منظور نخست این هدف را دنبال کردند که عزیمت و تصمیم‏هاى رسول خدا (ص) را سست و با مال و جاه خود مقاصد آن جناب را- العیاذ باللَّه- احمقانه قلمداد کنند، هم چنان که قرآن کریم به این معنا اشاره نموده مى‏فرماید:" وَ انْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا وَ اصْبِرُوا عَلى‏ آلِهَتِکُمْ إِنَّ هذا لَشَیْ‏ءٌ یُرادُ" «3»، و خلاصه بروید و با مایه‏گذارى از مال و قدرت خود خدایان خود را یارى کنید.

و یا این کار را از راه مخالطه و سازش کارى انجام مى‏دادند، که آیه زیر بدان اشاره نموده مى‏فرماید:" وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَیُدْهِنُونَ" «4» و نیز مى‏فرماید:" وَ لَوْ لا أَنْ ثَبَّتْناکَ لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ شَیْئاً قَلِیلًا" «5»، و نیز مى‏فرماید:" قُلْ یا أَیُّهَا الْکافِرُونَ لا أَعْبُدُ ما تَعْبُدُونَ وَ لا أَنْتُمْ عابِدُونَ ما أَعْبُدُ"

______________________________
(1) مى‏خواهند با دهن‏هاى خود نور خدا راى خاموش کنند، ولى خدا نور خود راى تمام خواهد کرد، هر چند که مشرکین کراهت داشته باشند." سوره صف، آیه 9".

(2) پس خدا راى بخوانید در حالى که دین راى خالص براى او بدانید، هر چند که کفار کراهت داشته باشند." سوره مؤمن، آیه 14".

(3) بزرگان قریش که نزد ابى طالب دعوت رسول خدا (ص) را شنیدند بر خاسته براه افتادند که بروید و در برابر خدایان خود پایدارى کنید، که از ما این راى خواسته‏اند." سوره ص، آیه 6".

(4) آرزو مى‏کنند که چه مى‏شد تو با آنان سازشکارى نموده و آنها با تو سازشکارى مى‏کردند.

" سوره قلم، آیه 9".

(5) و اگر نبود که ما به تو ثبات و پایدارى دادیم، چیزى نمانده بود که کمى به کفار رکون و میل کنى.

" سوره اسرى، آیه 74".

ترجمه تفسیر المیزان، ج‏5، ص: 283

«1» روایات وارده در شان نزول این آیات مؤید گفتار ما است، که آیات مذکور در صدد اشاره به این مطالبند.

[آخرین امید کافران براى محو دین اسلام، به مرگ پیامبر (ص) بسته شده بود]

بعد از نومیدى و نرسیدنشان به اهداف شومى که داشتند آخرین امیدى که به زوال دین و موت دعوت حقه آن بستند این بود که به زودى داعى به این دعوت و قائم به امر آن یعنى رسول خدا (ص) از دنیا مى‏رود، و فرزند ذکورى هم که اهدافش را تعقیب کند ندارد، و منشا این امیدواریشان این بود که آنها مى‏پنداشتند دعوت دینى هم یک قسم سلطنت و پادشاهى است، که در لباس نبوت و دعوت و رسالت عرضه شده است، پس اگر او بمیرد یا کشته شود اثرش منقطع، و یادش و نامش از دلها مى‏رود، همانطور که وضع همه سلاطین و جباران چنین بوده است، و یک پادشاه یا امپراطور هر قدر هم که در نیرومندى و دیکتاتورى و سوار شدن بر گرده مردم به نهایت درجه مى‏رسید به محضى که مى‏مرد یادش هم از دلها مى‏رفت، و قوانین و سنت‏هایش با خود او دفن مى‏شد، جمله:" إِنَّ شانِئَکَ هُوَ الْأَبْتَرُ" «2» بطورى که از روایات شان نزول بر مى‏آید به این حقیقت اشاره دارد.

پس همانطور که گفتیم این آرزو و آرزوهایى مثل آن بوده که امید شوم مذکور را در دلهاى کفار راه مى‏داده، و به اطفاء نور دین به طمعشان مى‏انداخته، و در نظر اوهام و خیالهاى خامشان زینت مى‏داده، که این دعوت طاهره چیزى به جز یک پدیدار نیست، که به زودى گردش روزگار دروغ بودنش را روشن نموده، طومارش را بر مى‏چیند، و اثرش را از صفحه روزگار محو مى‏سازد، لیکن خوشبختانه ظهور تدریجى اسلام و غلبه آن بر هر دین و اهل دینى که به ستیز با آن پرداخت. و انتشار آوازه‏اش و اعتلاء کلمه‏اش به شوکت و قوت، همه آن آرزوها را بباد داد، و در نتیجه کفار را از اینکه بتوانند عزیمت رسول خدا (ص) را تباه بسازند، در پاره‏اى از اهداف حرکتش را متوقف کنند، و به مال و یا جاه تطمیعش کنند به کلى مایوس شدند.

آرى قوت و شوکت اسلام کفار را از همه این راهها مایوس ساخت، به جز یک راه و آن این بود که آن جناب فرزند ذکورى که جاى او را بگیرد و دعوتش را ادامه دهد ندارد در نتیجه با مرگ او دین او نیز خواهد مرد، چون این معنا بدیهى است که کمال دین از جهت احکام و معارفش- به هر درجه‏اى که باشد- خودش به خودى خود نمى‏تواند خود را حفظ کند.

و هیچ سنتى از سنن و ادیانى که آمده و مردم از آن پیروى کرده‏اند به حال نضارت و صفاى‏

______________________________
(1) به کفار بگو: هان اى کفرپیشگان، من آنچه را که شما مى‏پرستید نمى‏پرستم شما هم معبود مرا نخواهید پرستید." سوره کافرون، آیه 3".

(2) همانا کسى که تو را بد گویى مى‏کند و دشمن توست او مقطوع النسل است." سوره کوثر، آیه 3".

ترجمه تفسیر المیزان، ج‏5، ص: 284

اولش باقى نمانده، نه بخودى خود و نه به انتشار آوازه‏اش، و نه به کثرت معتقدین به آن، هم چنان که هیچ سنتى و دینى از راه قهر و جبر و تهدید و با فتنه و عذاب و یا عاملى غیر اینها، به کلى از بین نرفته، بلکه هر دینى که از بین رفته به خاطر از بین رفتن حاملین آن دین و علماى آن کیش و کارگردانان آن بوده است.

[آیه شریفه در مورد ولایت على (ع) و در روز غدیر خم که قیام دین به حامل شخصى مبدل به قیام به حامل نوعى شد، نازل گشته است‏]

از آنچه تا کنون گفته شد روشن گردید که تمامیت یاس کفار حتما باید به خاطر عامل و علتى بوده باشد که عقل و اعتبار صحیح آن را تنها عامل ناامیدى کفار بداند، و آن این است که خداى سبحان براى این دین کسى را نصب کند، که قائم مقام رسول خدا (ص) باشد، و در حفظ دین و تدبیر امر آن و ارشاد امت متدین کار خود آن جناب را انجام دهد، به نحوى که خلاى براى آرزوى شوم کفار باقى نماند، و کفار براى همیشه از ضربه زدن به اسلام مایوس شوند.

آرى ما دام که امر دین قائم به شخص معینى باشد، دشمنان آن مى‏توانند این آرزو را در سر بپرورانند، که با از بین رفتن آن شخص دین هم از بین برود، ولى وقتى قیام به حاملى شخصى، مبدل به قیام به حاملى نوعى شد، آن دین به حد کمال مى‏رسد، و از حالت حدوث به حالت بقاء متحول گشته، نعمت این دین تمام مى‏شود، و این بعید نیست، که جمله‏" حَتَّى یَأْتِیَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ" تا خدا امر خود بیاورد در آیه زیر اشاره به همین معنا باشد، توجه بفرمائید:" وَدَّ کَثِیرٌ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ لَوْ یَرُدُّونَکُمْ مِنْ بَعْدِ إِیمانِکُمْ کُفَّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ، مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ، فَاعْفُوا وَ اصْفَحُوا حَتَّى یَأْتِیَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ، إِنَّ اللَّهَ عَلى‏ کُلِّ شَیْ‏ءٍ قَدِیرٌ" «1».

و این وجه خود مؤید روایاتى است که مى‏گوید آیه شریفه مورد بحث در روز غدیر خم در مورد ولایت على (ع) نازل شد، یعنى روز هیجدهم ذى الحجه سال دهم هجرت، و بنا بر این دو فقره آیه به روشنترین ارتباط مرتبط مى‏شوند، و هیچیک از اشکالات گذشته هم وارد و متوجه نمى‏شود.

و شما خواننده بعد از آنکه معناى کلمه:" یاس" در جمله:" الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ ..." را فهمیدى، مى‏فهمى که کلمه" الیوم" ظرفى است که متعلق به" یئس" است، و اگر در آیه شریفه ظرف جلوتر از متعلق آمده به منظور بزرگداشت آن روز، و موقعیت آن بوده، چون گفتیم در آن روز دین خدا از حالت قیام به شخص در آمد، و قیامش به نوع مبدل گردید و حالت حدوث و ظهورش به حالت بقاء و دوام مبدل شد.

و این آیه شریفه نباید به آیه:" الْیَوْمَ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّباتُ ..." مقایسه شود، براى اینکه زمینه‏اى که این آیه دارد غیر زمینه و سیاق آن آیه است، زمینه آیه مورد بحث اعتراض و زمینه آن دیگرى استیناف (از نو سخن گفتن) است، و حکم دو آیه نیز مختلف است، حکم آیه اولى یک حکم تکوینى است که از جهتى مشتمل بر بشارت و از جهتى دیگر بر تهدید است، (ناامید شدن کفار از دین مسلمانان امرى است‏

______________________________
(1)" سوره بقره، آیه 109".

ترجمه تفسیر المیزان، ج‏5، ص: 285

تکوینى، و طبیعى، که براى مسلمانان بشارت، و براى کفار تهدید است)، و اما آیه دوم حکمش یک حکم تشریعى و مبنى بر امتنان است، (منت مى‏گذارد بر بشر و یا بر مسلمین که خدا طیبات را براى شما حلال کرد)، پس معلوم شد که جمله:" الْیَوْمَ یَئِسَ ..." دلالت بر بزرگداشت آن روز دارد به خاطر اینکه آن روز روزى است مشتمل بر خیرى عظیم و فائده‏اى بى نظیر، و آن این است که کفار از دین مؤمنین مایوس شدند، و منظور از جمله:" الَّذِینَ کَفَرُوا" همانطور که قبلا اشاره کردیم مطلق کفارند، چه مشرکین بت‏پرست، و چه یهود و نصارا، و چه غیر ایشان، به خاطر اینکه جمله مذکور مطلق است، و هیچ قیدى در آن نیست.

[جمله‏" فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ" در مقام تهدید است نه در مقام منت گذارى‏]

و اما جمله:" فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ" نهى در آن ارشادى است، نه مولوى، و معنایش این است دیگر جایى براى ترسیدن شما باقى نمانده زیرا با نومیدى کفار آن خطر که قبلا از آن مى‏ترسیدید بر طرف شد- و این پر واضح است که انسان بعد از آنکه از چیزى مایوس شد، دیگر آن را تعقیب نمى‏کند، چون در چنین حالتى مى‏داند که هر چه زحمت بکشد هدر مى‏رود،- به همین جهت شما مسلمانان از امروز از ناحیه کفار ایمن خواهید بود، دیگر جا ندارد که از آنان بر دین خود بترسید، پس از آنان مترسید و از من بترسید. از اینجا روشن مى‏شود که مراد از جمله:" و اخشون" به مقتضاى سیاق این است که در امرى که باید در آن امر دلواپس باشید، و اگر ناامیدى کفار نبود جا داشت دچار ترس گردید، که مبادا کفار آن امر را که همان دین شما است از دست شما بربایند، از من بترسید، و این نوعى تهدید براى مسلمین است، (مى‏خواهد بفرماید این منم که دین مردمى را به خاطر گناهانى که مرتکب مى‏شوند از آنها مى‏گیرم)، و به همین جهت ما آیه را حمل بر امتنان نکردیم.

مؤید گفتار ما که گفتیم آیه در مقام تهدید است، نه منت‏گذارى، این است که ترس از خدا در هر حالى واجب است، و اختصاص به یک وضع خاص و شرطى مخصوص ندارد، پس معلوم میشود منظور از جمله" و اخشون" ترس خاصى است، و در موردى مخصوص، چون اگر چنین نباشد وجهى براى اضراب در جمله (پس از آنان نترسید بلکه از من بترسید)، به نظر نمى‏رسد.

خواهى گفت: هر وجهى که براى اضراب در آیه:" فَلا تَخافُوهُمْ وَ خافُونِ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ" «1»، در نظر داشته باشید، همان وجه اضراب در آیه مورد بحث نیز هست، در پاسخ مى‏گوئیم:

نمى‏توان آیه مورد بحث را با آن آیه شریفه مقایسه کرد، براى اینکه در آیه آل عمران ترس از خدا شرط شده به ایمان، و فرموده اگر به خدا ایمان دارید از خدا بترسید، و خطاب هم در آن خطابى است مولوى،

______________________________
(1) اگر مؤمن هستید از آنان مترسید بلکه از من بترسید." سوره آل عمران، آیه 175".

ترجمه تفسیر المیزان، ج‏5، ص: 286

و تکلیفى است شرعى، مى‏خواهد بفرماید: براى هیچ مؤمنى شرعا جائز نیست که از کفار- بر جان خود بترسد، و مثلا پا به فرار بگذارد- بلکه بر او واجب است که تنها از خدا بترسد.

و جان کلام اینکه آیه شریفه آل عمران مؤمنین را نهى مى‏کند از کارى که صدور آن از مؤمنین حق و سزاوار نیست و آن ترس از کفار بر جان خویش است، حال چه اینکه مامور شده باشند به خوف از خدا، و چه نشده باشند و به همین جهت این تکلیف را در جمله بعد دوباره با قیدى که مشعر به علیت آن است تعلیل نموده، مى‏فرماید:" وَ خافُونِ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ" به خلاف آیه مورد بحث که خشیت مؤمنین ترس از جان خود نیست بلکه ترس بر دینشان است، ترسى نیست که نزد خداى سبحان مبغوض و منفور باشد.

چون ترس از اینکه مبادا کفار دین ما را از بین ببرند، در حقیقت تحصیل رضاى خدا است، و اگر خداى تعالى آنان را از این ترس نهى فرموده به خاطر این است که سببى که باعث ترس مسلمانان بود- یعنى امیدوارى کفار به اینکه بتوانند اسلام را از بین ببرند- از بین رفت، و از اثر افتاد، پس به همین دلیل نهى در این آیه که مى‏فرماید:" فلا تخشون" نهى ارشادى است، هم چنان که امر در جمله‏" وَ اخْشَوْنِ" امر ارشادى است، و مفاد کلام این است که بر شما مسلمانان واجب است که در باره دین ترس داشته باشید، از اینکه مبادا کفار آن را از شما بربایند، لیکن این ترس تا امروز بجا و به مورد بود، چون کفار امید ضربه زدن داشتند، اما امروز دیگر مایوس شده‏اند، و آن علت ترس امروز به تقدیر الهى منتقل شده، پس باید تنها از او بترسید (دقت بفرمائید).

پس این آیه به خاطر جمله:" فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ" خالى از تهدید و تحذیر نیست، براى اینکه در این جمله امر به ترسى مخصوص کرده، نه ترس عمومى که در هر حالى بر مؤمن واجب است حال باید ببینیم این ترس خاص چه ترسى است؟ و ترس از چیست؟ و انگیزه‏اى که این ترس را واجب کرده و خداى تعالى به خاطر آن انگیزه و علت به این ترس امر کرده چیست؟

هیچ اشکالى نیست در اینکه دو فقره مورد بحث یعنى‏" الْیَوْمَ یَئِسَ ..." و جمله‏" الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی ..." به یکدیگر مربوطند، و براى افاده یک غرض قالب گیرى شده‏اند، و در سابق بیان این معنا گذشت.

پس دینى که خداى تعالى امروز تکمیلش کرد، و نعمتى که تمامش فرمود- که به حسب حقیقت یک چیز هستند- همان چیزى بوده که کفار تا قبل از امروز به آن طمع بسته بودند، و مؤمنین هم از آن مى‏ترسیدند، و خداى تعالى کفار را مایوس نموده، دین خود را تکمیل و نعمت خود را تمام کرد، و در نتیجه نهى کرد از اینکه از کفار بترسید، پس آن امرى و آن چیزى که خداى تعالى مسلمانان را امر فرموده به اینکه در باره آن چیز از او بترسند، همان چیزى است که نهیشان کرد از اینکه در باره آن از کفار بترسند،

ترجمه تفسیر المیزان، ج‏5، ص: 287

و آن چیز عبارت است از خاموش شدن نور دین و مسلوب شدن این نعمت و موهبت، به دست کفار.

خداى تعالى در آیاتى دیگر بیان کرده که هیچ سببى و علتى این نعمت را از بین نمى‏برد، مگر کفر ورزیدن به آن، و مسلمانان را با شدیدترین لحن از چنین عملى تهدید نموده، فرمود:" ذلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلى‏ قَوْمٍ، حَتَّى یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ وَ أَنَّ اللَّهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ" «1»، و نیز فرموده:" وَ مَنْ یُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ" «2» و در آیه شریفه زیر مثلى کلى براى نعمت خدا زده، که کفران به آن، آن را به چه صورت در مى‏آورد، چنین مى‏فرماید:" وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْیَةً کانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً یَأْتِیها رِزْقُها رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِما کانُوا یَصْنَعُونَ" «3».

بنا بر این آیه مورد بحث هم که مى‏فرماید:" الْیَوْمَ یَئِسَ‏ ... دِیناً" اعلام مى‏کند به اینکه دین مسلمانان هم چنان از ناحیه کفار در امنیت و از خطرى که ممکن است از ناحیه آنان متوجهش شود محفوظ است، و هیچ فسادى و خطر زوالى متوجه این دین نمى‏شود، مگر از ناحیه خود مسلمانان به اینکه این نعمت تامه الهى را کفران کنند، و این دین کامل و مرضى را ترک گویند، در آن روز است که خداى تعالى نعمت خود را از آنان سلب نموده، و به نقمت و خوارى مبدلش مى‏سازد، و لباس خوف و جوع بر تنشان مى‏کند، هم چنان که دیدیم مسلمانان کفران کردند، و خدا هم آن کار را کرد.

حال اگر کسى بخواهد بفهمد این آیه با جمله:" فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ" تا چه اندازه پیشگویى کرده، باید سیرى دقیق در حال عالم اسلامى امروز بکند آن گاه به عقب برگشته حوادث تاریخى را مورد دقت قرار دهد، تا به ریشه قضایا و به موى رگهاى آن پى ببرد.

آیاتى که در قرآن کریم سخن از ولایت دارد ارتباط تامى با مضمون این آیه یعنى تحذیر و تهدید آن دارد، و خداى تعالى در کتابش بندگان خود را در هیچ بابى و هیچ مطلبى از عذاب خودش تحذیر نکرده مگر در باب ولایت، و تنها در این مورد است که پى در پى مى‏فرماید:

______________________________
(1) و این بدان جهت است که خدا هرگز نعمتى راى که بر قومى ارزانى داشته تغییر نمى‏داده، تا آنکه خود آن مردم وضع خویش راى عوض کردند، آن وقت خداى تعالى نیز نعمت خود راى تغییر داده، و خدا شنوا و دانا است." سوره انفال، آیه 53".

(2) و کسى که نعمت خداى راى تغییر دهد آن هم بعد از آنکه نعمت به دستش رسیده (باید بداند که) خدا شدید العقاب است." سوره بقره، آیه 211".

(3) و خدا مثلى زده و آن قریه‏اى است که داراى امنیت و آرامش بود و رزقش به آسانى و فراوانى مى‏رسید تا آنکه اهل آن قریه به نعمت‏هاى خدا کفران ورزیدند، و در نتیجه خداى تعالى جامه فقر و ترس بر تنشان کرد، به جرم کارهاى زشتى که اختراع مى‏کردند." سوره نحل، آیه 112".

ترجمه تفسیر المیزان، ج‏5، ص: 288

" وَ یُحَذِّرُکُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ" «1»، و در آیه مورد بحث هم فرموده:" و اخشون"، و تعقیب این بحث به بیش از این مقدار از وضع این کتاب که عهده‏دار تفسیر آیات است بیرون شدن است، و لذا از این بحث مى‏گذریم.

[معناى تمام و کمال و فرق آن دو]

" الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً" کلمه" اکمال" و کلمه" اتمام" معنایى نزدیک به هم دارند، راغب مى‏گوید کمال هر چیزى عبارت است از اینکه غرض از آن چیز حاصل بشود و در معناى کلمه" تمام" گفته تمام بودن هر چیز منتهى شدن آن به حدى است که دیگر احتیاج به چیزى خارج از خود نباشد، به خلاف ناقص که محتاج به چیزى خارج از ذات خودش است تا او را تمام کند.

و شما خواننده محترم مى‏توانید از راهى دیگر معناى این دو کلمه را تشخیص دهید، و آن این است که بدانید که آثار موجودات دو نوع است.

یک نوع از موجودات وقتى اثر خود را مى‏بخشند که همه اجزاى آن جمع باشد، (مثلا اگر مانند معجون اجزایى دارد، همه آن اجزاء موجود باشد، که اگر یکى از آن اجزاء نباشد معجون و دار و اثر خود را نمى‏بخشد)، و مانند روزه که مرکب است از امورى که اگر یکى از آنها نباشد روزه روزه نمى‏شود، مثلا اگر کسى در همه اجزاى روز از خوردن و سایر محرمات امساک بکند ولى در وسط روز در یک ثانیه دست از امساک بر دارد، و جرعه‏اى آب فرو ببرد، روزه‏اش روزه نیست. از جمع شدن اجزاء اینگونه امور تعبیر مى‏کنند به تمامیت و در قرآن کریم مى‏فرماید:" ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّیامَ إِلَى اللَّیْلِ" «2» و یا مى‏فرماید:" وَ تَمَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ صِدْقاً وَ عَدْلًا" «3».

و نوع دیگر قسمتى از اشیاء هستند که اثر بخشیدن آنها نیازمند به آن نیست که همه اجزاى آن جمع باشد، بلکه اثر مجموع اجزاء مانند مجموع آثار اجزاء است، هر یک جزئى که موجود بشود اثرش هم مترتب مى‏شود (البته اثرى به مقدار خود آن جزء) و اگر همه اجزاء جمع شود همه اثر مطلوب حاصل مى‏شود، مانند روزه که اگر یک روز روزه بگیرى، اثر یک روز را دارد، و اگر سى روز بگیرى اثر سى روز را دارد، تمامیت را در این قسم" کمال" مى‏گویند و

______________________________
(1) خداى تعالى شما را از خشم و عذاب خودش تحذیر مى‏کند." سوره آل عمران، آیه 28 و 30".

(2) و سپس روزه را تا به شب تمام کنید." سوره بقره، آیه 187".

(3) کلمه پروردگارت در حالى که صدق و عدل است تمام گردید." سوره انعام، آیه 115".

ترجمه تفسیر المیزان، ج‏5، ص: 289

در قرآن کریم فرموده:" فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیامُ ثَلاثَةِ أَیَّامٍ فِی الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْکَ عَشَرَةٌ کامِلَةٌ" «1».

و نیز فرموده:" وَ لِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ" «2»، که در اینگونه امور اثر هم بر بعض مترتب مى‏شود و هم بر کل، و در گفتگوهاى روزانه خود مى‏گوئیم امر فلانى تمام و عقل او کامل شد و عکس این را نمى‏گوئیم یعنى نمى‏گوئیم عقل فلانى تمام و امر او کامل شد.

و اما فرق بین دو واژه" اکمال" و" تکمیل" و همچنین" اتمام" و" تتمیم" همان فرقى است که بین دو باب افعال و تفعیل است، باب افعال در اصل و به حسب اصل لغت دلالت بر دفعه- یکبارگى- و باب تفعیل دلالت بر تدریج دارد، هر چند که در اثر تحولها که واژه عرب دیده بسیار مى‏شود که در این دو باب دخل و تصرف شده، آن دو را به معنایى دور از مجراى مجردش و یا از معناى اصلیش برگرداندند، هم چنان که این برگشت از معناى اصلى دو باب افعال و تفعیل را در کلماتى از قبیل:" احسان- تحسین"" اصداق- تصدیق"" امداد- تمدید"" افراط- تفریط" و غیر اینها مشاهده مى‏کنیم، که چگونه معناى اصلى کلمه برگشته، و معناى الفاظ مذکور چنین مى‏شود." احسان نیکى کردن- تحسین نیکى دیگران را ستودن"" اصداق مهریه دادن- تصدیق گفتار دیگران را تصدیق کردن"" امداد- کمک کردن- تمدید- مدت مقرر را تمدید کردن"،" افراط زیاده روى کردن- تفریط کوتاه آمدن" علت این تحول این بوده که معناى اصلى کلمه را با خصوصیات مورد آن آمیخته‏اند، و به تدریج الفاظ در همان خصوصیات استعمال شده و آن معانى را به خود گرفته است.

نتیجه بیان گذشته این شد که آیه:" الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی"، مى‏فهماند که مراد از دین مجموع معارف و احکام تشریع شده است چیزى که هست امروز مطلبى بر آن معارف و احکام اضافه شده، و مراد از" نعمت" هر چه باشد امرى معنوى و واحد است، و کانه ناقص بوده، یعنى اثرى که باید نداشته، امروز آن نعمت ناقص تمام شد، و در نتیجه امروز آن معارف و احکام اثرى که باید داشته باشند دارا شده است.

و کلمه نعمت بر وزن" فعلة" صیغه‏اى است که در مواردى که بخواهى از نوع چیزى سخن بگویى در این قالب مى‏گویى، و نعمت براى هر چیز عبارت است از نوع چیزهایى که با

______________________________
(1) شما که حج تمتع مى‏کنید باید که در منى قربانى کنید و اگر گوسفندى نیافتید، ده روز روزه بگیرید، سه روز در حج و هفت روز بعد از آنکه برگشتید، این ده روز کامل مى‏باشد." سوره بقره، آیه 196"

(2) و براى اینکه عده را به کمال برسانید." سوره بقره، آیه 185"

ترجمه تفسیر المیزان، ج‏5، ص: 290

طبع آن چیز بسازد، و طبع او آن چیز را پس نزند و موجودات جهان هر چند که از حیث اینکه در داخل نظام تدبیر قرار گرفته‏اند، همه به هم مربوط و متصلند، و بعضى که سازگار با بعض دیگرند نعمت آن بعض بشمار مى‏روند، و در نتیجه اکثر و یا همه آنها وقتى با یکدیگر مقایسه شوند نعمت خواهند بود هم چنان که خداى تعالى فرموده:" وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها" «1»، و نیز فرموده:" وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً" «2».

الا اینکه خداى تعالى بعضى از این نعمتها را به اوصاف بدى چون 1- شر 2- پست 3- لعب 4- لهو و اوصاف دیگرى ناپسند توصیف کرده، یک جا فرموده:" وَ لا یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّما نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِینٌ" «3» و در جاى دیگر فرموده:" وَ ما هذِهِ الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلَّا لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوانُ" «4» و در جایى دیگر فرموده:" لا یَغُرَّنَّکَ تَقَلُّبُ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی الْبِلادِ، مَتاعٌ قَلِیلٌ ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمِهادُ" «5» و در جاهاى دیگر آیاتى دیگر در این باره آورده.

و این سنخ آیات قرآنى دلالت دارد بر اینکه این چیزهایى که ما نعمتش مى‏شماریم وقتى نعمتند که با غرض الهى موافق باشد، و آن غرضى را که خدا این موجودات را بدان جهت خلق کرده تامین شوند، و ما مى‏دانیم که آنچه خداى تعالى براى بشر خلق کرده بدین جهت خلق کرده که او را مدد کند در اینکه راه سعادت حقیقى خود را سریع‏تر طى کند، و سعادت حقیقى بشر نزدیکى به خداى سبحان است، که آنهم با عبودیت و خضوع در برابر پروردگار حاصل مى‏شود، آرى خداى تعالى مى‏فرماید:" وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ" «6».

[آنچه که انسان با تصرف در آن راه خدا را طى کند نعمت است‏]

و بنا بر این پس هر موجودى که انسان در آن تصرف مى‏کند تا به آن وسیله راه خداى‏

______________________________
(1) و اگر نعمتهاى خداى را بشمارید به آخرش نمى‏رسید." سوره ابراهیم، آیه 34"

(2) و نعمتهاى ظاهرى و باطنى خود را به فراوانى و به حد کامل در اختیارتان قرار داد." سوره لقمان، آیه 20"

(3) آنها که ما، در مال و عمرشان وسعت داده‏ایم نپندارند که این خیر آنها است، بلکه وسعت دادیم تا گناه بیشترى کنند و عذاب خوار ساز داشته باشند." سوره آل عمران، آیه 178"

(4) و این زندگى دنیا چیزى بجز لهو و لعب نیست و زندگى حقیقى همانا خانه آخرت است." سوره عنکبوت آیه 64".

(5) اینکه مى‏بینى کفار رفت و آمد در شهرها دارند تو را نفریبد زیرا متاعى است اندک که در دنبالش جاى در جهنم دارند، که چه بد آرامگاهى است." سوره آل عمران، آیه 197".

(6) و جن و انس را نیافریدم مگر براى اینکه مرا بپرستند." سوره ذاریات، آیه 56"

ترجمه تفسیر المیزان، ج‏5، ص: 291

تعالى را طى کند، و به قرب خدا و رضاى او برسد، آن موجود براى بشر نعمت است، و اگر مطلب به عکس شد یعنى تصرف در همان موجود باعث فراموشى خدا و انحراف از راه او، و دورى از او و از رضاى او شد، آن موجود براى انسان نقمت است، پس هر چیزى فى نفسه براى انسان نه نعمت است و نه نقمت، تا ببینى انسان با آن چه معامله‏اى بکند، اگر در راه عبودیت خداى تعالى مصرفش کند، و از حیث آن تصرفى که گفتیم روح عبودیت در آن بدمد، و در تحت ولایت خدا که همان تدبیر ربوبى او بر شؤون بندگان است قرارش دهد، آن وقت براى او نعمت خواهد بود، و لازمه این حرف این است که نعمت در حقیقت همان ولایت الهى است، و هر چیزى وقتى نعمت مى‏شود که مشتمل بر مقدارى از آن ولایت باشد، هم چنان که خداى عز و جل فرموده:" اللَّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ" «1»، و نیز فرموده:" ذلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِینَ آمَنُوا وَ أَنَّ الْکافِرِینَ لا مَوْلى‏ لَهُمْ" «2» و نیز در باره رسول گرامیش فرموده:

" فَلا وَ رَبِّکَ لا یُؤْمِنُونَ حَتَّى یُحَکِّمُوکَ فِیما شَجَرَ بَیْنَهُمْ، ثُمَّ لا یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَیْتَ، وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً" «3» اینها و آیاتى دیگر ولایت الهى و آثار آن را بیان مى‏کند.

[دین اسلام از حیث اشتمال آن بر ولایت خدا و رسول و اولیاء امر، نعمت است‏]

پس اسلام که عبارت است از مجموع آنچه از ناحیه خداى سبحان نازل شده، تا بندگانش به وسیله آن اسلام، وى را عبادت کنند یکى از ادیان الهى است، و این دین بدان جهت که از حیث عمل به آن مشتمل است بر ولایت خدا و ولایت رسول او و ولایت اولیاى امر، بدین حیث نعمت خداى تعالى است، و آن هم چه نعمتى که قابل قیاس با هیچ نعمت دیگر نیست.

و ولایت خداى سبحان یعنى سرپرست او نسبت به امور بندگان و تربیت آنان به وسیله دین تمام نمى‏شود مگر به ولایت رسولش، و ولایت رسولش نیز تمام نمى‏شود مگر به ولایت اولى الامر که بعد از در گذشت آن جناب و به اذن خداى سبحان زمام این تربیت و تدبیر را به‏

______________________________
(1) خداى تعالى سرپرست و ولى کسانى است که ایمان آوردند آنان را از ظلمت‏ها خارج و به سوى نور مى‏برد." سوره بقره، آیه 257".

(2) و این بدان جهت است که خداى تعالى مولاى کسانى است که ایمان آوردند و اینکه کافران مولایى ندارند." سوره محمد، آیه 11".

(3) پس به پروردگارت سوگند که انسانها ایمان نمى‏آورند، مگر وقتى که تو را در حل اختلافاتى که در بینشان رخ مى‏دهد حکم بدانند، و علاوه بر این وقتى حکمى مى‏کنى و حق را به یک طرف مى‏دهى آن طرف دیگر کمترین ناراحتى در دل خود از حکم تو احساس نکنند، و به تمام معنا تسلیم باشند." سوره نساء، آیه 65"

ترجمه تفسیر المیزان، ج‏5، ص: 292

دست بگیرند، هم چنان که خداى تعالى به این مطلب تصریح کرده مى‏فرماید:" یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ" «1»، که معناى آن در بحثى مفصل گذشت، و نیز مى‏فرماید:" إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ، وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ" «2»، که ان شاء اللَّه تعالى بحث در معناى آن بزودى مى‏آید.

[جمله:" الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی ..." ناظر است بر کمال یافتن دین خدا در تشریع، و تمامیت یافتن ولایت نعمت با نصب" اولى الامر"]

پس حاصل معناى آیه مورد بحث این شد: امروز- که همان روزى است که کفار از دین شما مایوس شدند- مجموع معارف دینیه‏اى که به شما نازل کردیم را با حکم ولایت کامل کردیم، و نعمت خود را که همان نعمت ولایت یعنى اداره امور دین و تدبیر الهى آن است بر شما تمام نمودیم، چون این تدبیر تا قبل از امروز با ولایت خدا و رسول صورت مى‏گرفت، و معلوم است که ولایت خدا و رسول تا روزى مى‏تواند ادامه داشته باشد که رسول در قید حیات باشد، و وحى خدا هم چنان بر وى نازل شود، و اما بعد از در گذشت رسول و انقطاع وحى دیگر رسولى در بین مردم نیست تا از دین خدا حمایت نموده و دشمنان را از آن دفع کند، پس بر خدا واجب است که براى ادامه تدبیر خودش کسى را نصب کند، و آن کس همان ولى امر بعد از رسول و قیم بر امور دین و امت او مصداق جمله:" وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ" است.

پس ولایت که مشروع واحدى است تا قبل از امروز ناقص بود، و به حد تمام نرسیده بود، امروز با نصب ولى امر، بعد از رسول تمام شد.

و وقتى دین خدا در تشریعش به حد کمال رسید، و نعمت ولایت تمام شد" رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً" من اسلام را بدان جهت که دینى از ادیان توحید است براى شما پسندیدم، در این دین غیر از خدا کسى پرستیده نمى‏شود، و با در نظر گرفتن اینکه طاعت همان عبادت است قهرا غیر از او کسى اطاعت نمى‏شود، آرى تنها خدا و کسى که خدا فرموده باشد یعنى رسول و اولى الامر اطاعت مى‏شود.

پس آیه شریفه خبر مى‏دهد از اینکه مؤمنین امروز دیگر خوف سابق را ندارند و دین سابقشان مبدل به امنیت شده، و خداى تعالى براى مؤمنین دین را پسندیده، که متدین به دین اسلام شوند، (که دین توحید است یعنى غیر از خدا در آن دین کسى اطاعت و پرستش‏

______________________________
(1) اى کسانى که ایمان آورده‏اید، اطاعت کنید خدا را و اطاعت کنید پیامبر و صاحبان امر و ولایت بر شما را." سوره نساء، آیه 59"

(2) ولى شما تنها و تنها خدا و رسول او و کسانى است که ایمان آورده‏اند نماز مى‏خوانند، و در حال رکوع صدقه مى‏دهند." سوره مائده، آیه 55"

ترجمه تفسیر المیزان، ج‏5، ص: 293

نمى‏شود)، پس بر مؤمنین است که تنها او را پرستش کنند، و چیزى را در اطاعت شریک او نسازند، مگر کسى را که خود او دستور داده اطاعتش کنند.

و اگر خواننده گرامى در آیه شریفه زیر دقت کند که مى‏فرماید:" وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ، لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ، وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضى‏ لَهُمْ، وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لا یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً، وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ" «1».

و پس از دقت کامل در آن فقرات آن را با فقرات آیه شریفه:" الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ ..." تطبیق کند، آن وقت کاملا متوجه مى‏شود که در آیه مورد بحث یکى از مصادیق وعده، در آیه سوره نور انجاز و عملى شده است، چون به نظر ما زمینه گفتار در جمله:" یَعْبُدُونَنِی لا یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً" زمینه معرفى نتیجه است، هم چنان که جمله‏" وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ" هم به این معنا اشاره دارد، مى‏خواهد بفرماید: ایمان و عمل صالح نتیجه‏اش آن است که مؤمنین صاحب کره زمین شوند، و بر روى زمین شرکى باقى نماند بطورى که اگر کسى باز هم شرک بورزد، در حقیقت بدون هیچ بهانه‏اى تبه‏کار و منحرف شده است.

و با در نظر گرفتن اینکه سوره نور قبل از سوره مورد بحث نازل شده، به شهادت اینکه داستان افک (تهمت به عایشه) و آیه تازیانه زدن به زناکاران و آیه حجاب و آیاتى دیگر در آن سوره واقع شده، مطلب کاملا روشن مى‏شود.

" فَمَنِ اضْطُرَّ فِی مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ" کلمه" مخمصة" به معناى قحطى و گرسنگى، و کلمه:" تجانف" به معناى تمایل است، ثلاثى مجرد آن جنف با جیم است که به معناى این است که دو پاى شخصى متمایل به خارج از اندام خود بشود،- و در نتیجه گشاد راه برود- در مقابل کلمه" حنف" با حاء است، که به این معنا است که پاهاى شخصى از حالت استقامت متمایل به طرف داخل بشود،- بطورى که وقتى راه مى‏رود پاها به یکدیگر سائیده بشود.

از سیاق آیه سه نکته استفاده مى‏شود، اول اینکه جواز خوردن گوشت و چیزهاى دیگرى‏

______________________________
(1) خدا به کسانى که از شما ایمان آوردند، و عمل‏هاى صالح کردند، وعده قطعى داده که آنان را در زمین جانشین خود کند، همانطور که مؤمنین قبل از ایشان را جانشین کرد، و نیز وعده داده که وضع را طورى آماده سازد که بتواند دینى را که خدا برایشان پسندیده اقامه کنند، و خوفى که تا کنون داشتند را مبدل به امنیت کند، تا بتوانند مرا بپرستند، و چیزى را شریک من نگیرند، و کسى که بعد از این زمینه‏سازیها و مددهاى الهى باز هم کفر بورزد، چنین کسانى فاسق و تبه‏کارند." سوره نور، آیه 55".

ترجمه تفسیر المیزان، ج‏5، ص: 293

نمى‏شود)، پس بر مؤمنین است که تنها او را پرستش کنند، و چیزى را در اطاعت شریک او نسازند، مگر کسى را که خود او دستور داده اطاعتش کنند.

و اگر خواننده گرامى در آیه شریفه زیر دقت کند که مى‏فرماید:" وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ، لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ، وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضى‏ لَهُمْ، وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لا یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً، وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ" «1».

و پس از دقت کامل در آن فقرات آن را با فقرات آیه شریفه:" الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ ..." تطبیق کند، آن وقت کاملا متوجه مى‏شود که در آیه مورد بحث یکى از مصادیق وعده، در آیه سوره نور انجاز و عملى شده است، چون به نظر ما زمینه گفتار در جمله:" یَعْبُدُونَنِی لا یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً" زمینه معرفى نتیجه است، هم چنان که جمله‏" وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ" هم به این معنا اشاره دارد، مى‏خواهد بفرماید: ایمان و عمل صالح نتیجه‏اش آن است که مؤمنین صاحب کره زمین شوند، و بر روى زمین شرکى باقى نماند بطورى که اگر کسى باز هم شرک بورزد، در حقیقت بدون هیچ بهانه‏اى تبه‏کار و منحرف شده است.

و با در نظر گرفتن اینکه سوره نور قبل از سوره مورد بحث نازل شده، به شهادت اینکه داستان افک (تهمت به عایشه) و آیه تازیانه زدن به زناکاران و آیه حجاب و آیاتى دیگر در آن سوره واقع شده، مطلب کاملا روشن مى‏شود.

______________________________

(1) خدا به کسانى که از شما ایمان آوردند، و عمل‏هاى صالح کردند، وعده قطعى داده که آنان را در زمین جانشین خود کند، همانطور که مؤمنین قبل از ایشان را جانشین کرد، و نیز وعده داده که وضع را طورى آماده سازد که بتواند دینى را که خدا برایشان پسندیده اقامه کنند، و خوفى که تا کنون داشتند را مبدل به امنیت کند، تا بتوانند مرا بپرستند، و چیزى را شریک من نگیرند، و کسى که بعد از این زمینه‏سازیها و مددهاى الهى باز هم کفر بورزد، چنین کسانى فاسق و تبه‏کارند." سوره نور، آیه 55".

غدیر منشور انسانیت

بسم الله الرحمن الرحیم

غدیر، محل تلاقی رودخانه به دریاست.

غدیر، پیوند نبوت به امامت است. 

غدیر، قلّه شکوهمند دستگیری و دلالت پیوسته آدمیان در جاریِ صلابتِ اعصار است.

خطابه ی غدیر، منشور راهبردی تشیع است؛ تشیع نه به عنوان یک فرقه و اقلیت، بلکه به عنوان شیوعِ انسانی و همگرایی کلّی.

خطابه ی غدیر، ریزبرنامه و ریزپردازنده ی عملکرد آدمی است، در اینجا و آنجا، دنیا و آخرت.

خطابه ی غدیر، رژیم است، یک برنامه سلوک، رژیم فربهیِ روح و صیقل خوردگیِ جان؛ سلوکِ انسان است به سمت خودش، آدم شدنش، خدایی شدنش.

از واقعه ی غدیر و خطابه ی غدیر بسیار گفته اند. حجم فراوانی از نگارش ها و گزارش های مکتوب و غیرمکتوب موجود، درباره ی غدیر است. 

غدیر، مقوله ای نبود که اهل خِرد و دغدغه، از آن بگذرند و حفاری اش نکنند.

از دریچه های گوناگونی بر غدیر و خطابه ی غدیر نگرسته شده است: 

تاریخ غدیر؛ سند خطبه ی غدیر؛ راویان حدیث غدیر؛ محتوای خطبه ی غدیر و بسیاری دیگر. 

خدایشان بیامرزاد و خیر دهاد، خیری دریایی، آنانی را که از غدیر گفتند و نوشتند و پخشش کردند و می کنند. 

از غدیر گفتن، بی اذن و اجازه ی صاحب غدیر ممکن نیست.

غدیربانی، شریف ترین منصب و جایگاه در پهنای شریعت است. 

غدیربانان، عزیزترین کسانند که چشم در چشم نبی به تبلیغ علی قیام می کنند.

گمان می رود که کاری هنوز باقی است. بخشی از خطابه ی غدیر، دست ناخورده باقی مانده است. منظورم از بخش، قسمت یا پاراگراف نیست، افق و سمت و سوست. بُعد و منظری از خطابه غدیر، چندان مورد توجه قرار نگرفته است، با آنکه از مهمترین بخش هاست. 

غدیر، برای آدمیست. همه ی آدمی همه ی آدمیان.

کاربرد و کارکرد غدیر، برای هرکه انسان است و یا در پی این است که انسان باشد.

 محدود کردن غدیر به یک مکتب، مذهب یا زاویه زاویه خاص، خلاف مبنا و دیدگاه خود غدیر است. 

پیام غدیر حقوق شهروندی است، حقوق تمام شهروندانی که در شهر خدا زندگی می کنند. 

خطابه ی غدیر، آدمیان را به انسان برتر و بربر تقسیم نکرده است. 

تقسیم غدیرانه، تقسیمی این چنین است: انسان و غیر انسان.

مخاطب غدیر، همه ی انسانهایند، حتی نامسلمانان.

روز غدیر، روز انسانهاست. روز انسانیت.

روز غدیر، عید است. عیدی برای تمام آدمیان، برای برگشت و بازسازی آدمیّت.

محدود کردن غدیر، به رنگ و نژاد و زبان و آئین، به کنار کشیدن و میراندن برکه غدیر است. 

غدیر، نامش برکه است؛ اما وسعتش به فراخنایِ تعدد و تلون گونه های آدمی است. 

غدیر مدرسه است؛ با شاگردانی به گستردگی عالم؛ برای ساختن انسان، انسانی برای این دنیا، انسانی برای آن دنیا، انسانی دو دنیایی، خالد، پرکشیده تا جاودانگی.

رسولِ غدیر، در تمام گفتگوی خودش با مردم، در روز غدیر، سخن از مسلمانان یا مومنان نمی راند، سخن از انسان می گوید. 

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم با آنکه حجم مشخصی (120 هزار نفر) را در مقابل دارد، اما خطابه غدیر را برای تمام تاریخ می خواند، پیش و پس و سپسِ تاریخ.

پیام غدیر، خورشیدی است، تاریخ را در می نوردد و عبور می کند، عبور نور از زمان و مکان و جاگذاردن زمان و مکان.

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  را منزه از هوا و هوس می دانیم و فکر و سخنش را بارشِ وحی.(1)   

پیامبری که نمی اندیشد و نمی گوید جز از وحی و جز به وحی. پیامبری این چنینی، انتخاب و واژگانش هم از سلیقه و عادت نیست، از وحی است. 

بر اساس این مبنا، باید مِتُد فقه الحدیث را در حدیث غدیر که آن را خطابه ی غدیر می خوانیم، به کار ببندیم.  

باید بدانیم واژگانی که معصوم در کلامش استفاده می کند، انتخاب و گزینش شده است. خودش مصطفاست و واژگان را اصطفاء می کند. چنین است که باید بر واژه ها و ترکیب های استفاده شده در خطابه ی غدیر حساس باشیم و آنها را عادی و خنثی نبینیم. 

در سرتاسر این خطبه، رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم، با مخاطبان به شکل: «معاشر الناس»، «ایّها الناس» سخن می گوید.

این دو ترکیب، توسط رسول خداوند که «ما ینطق عن الهوی» است، انتخاب و چیده شده است. 

چرا «معاشر الناس» و نه «معاشر المومنین»؟

چرا «معاشر الناس» و نه «معاشر المسلمین»؟

چرا «ایّها الناس» و نه «یا ایّها الّذین آمنوا»؟

غدیر، برای انسانهاست، تمام انسان ها؛ پس خطابش هم به انسانهاست، تمام انسان ها.

همه ی سخنان رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم  در روز غدیر بر این مبنا و در این معنا آمده است. به پاره ای از فرازهای خطبه غدیر توجه کنید و رویکرد بی رنگی و تمام انسانی آن را ببینید:

• ای انسان ها، خداوند علی را صاحب اختیار و امام بر شما قرار داده است. پیروی او را بر مهاجران و انصار و آنان که به نیکی از ایشان پیروی می کنند و بر صحرانشینان و شهروندان و بر عجم و عرب و آزاد و برده و بر کوچک و بزرگ و سفید و سیاه و بر هر یکتاپرست لازم شمرده است(2) .
• ای انسان ها ، ... جبرئیل سه مرتبه بر من از سوی خداوند فرود آمد و فرمانی آورد که در این مکان به پا خیزم و به هر سفید و سیاهی اعلام کنم که علی بن ابی طالب برادر، وصی و جانشین من و امام پس از من است(3) . 
• ای انسان ها، من ماموریت تبلیغ جانشینی خودم را انجام دادم تا برهانی باشد بر هر شاهد و هر غایب و بر آنانی که زاده شده اند یا نشده اند(4) .
• ای انسان ها، ... پس بایسته است که این پیام را، حاضران به غایبان و پدران (والدین و مربیان) به فرزندان تا برپایی رستاخیز برسانند(5) . 

چنانکه می بینید، در تمام این فرازها، تاکید و عنایت بر تمام آدمیان است. سخن غدیر در دیروز بود، اما فردا و فردائیان را هم در بر می گیرد و باید هم بگیرد. حقوق، تکلیف و رسالت، در پیام غدیر، گسترده است و مرزی نمی شناسد. 

انسان مداری و فراشهری و رنگ زدایی غدیر و خطبه ی غدیر است، که آن را ویژه و بی مانند ساخته است.

به این مثلث کبرا توجه کنید: امیرالمومنین علیه السلام آیت اکبر خداست(6) ؛ روز غدیر، اکبرین تبلیغِ ولایت علی توسط نبی است؛ و عید غدیر «عید الله الاکبر» است. 

تبلیغ ولایت امیرالمومنین علیه السلام در روز غدیر، به جهت کثرت و تعداد افراد و صراحت و نوع تبلیغ بی نظیر بود. چون آدمیان بسیاری از مکان های بسیاری در آنجا حاضر بودند و پیامبر از انسان سخن گفت، از معلم انسان.

عید غدیر هم، اکبر عیدهاست برای آدم ها در عالم ها. غدیر، عید است برای تمام کسانی که می خواهند عید کنند، عودت کنند، برگردند به خودشان، به آدم بودن و انسان شدنشان. 

عید غدیر، بازگشت به مدرسه و نشستن در کلاس معلم است، معلم الاهی، معصوم؛ برای آموختن درس معاش، زندگی، درس معاد، زندگی همیشه.

عید غدیر، تلنگری عظیم است بر روح و هویت انسان؛ برای جلوگیری از پرسه زدنِ بشریت در کوچه پس کوچه هایِ هرزگی، آلودگی، درماندگی. 

عید غدیر، شنیدن درس است و آموختن رسم، درس زندگی، رسمِ بندگی.

عید غدیر، راهبرد و استراتژی است، استراتژیی برای معاش، استراتژیی برای معاد.

و 

مهدی علیه السلام تحقق حقیقی غدیر است و ظهورش تمدن حقیقی خطابه ی غدیر.

مهدویت تفصیلِ اجمال غدیر است. مهدویت، بازگشایی و بازیابی قوانین و برنامه غدیر است. خطابِ عصر ظهور هم به تمامی انسان ها و بلکه تمام خلائق است، اعم از انسان ها.

 امام صادق علیه السلام فرمود: مهدی در تمام خلایق محبوب است(7) .

امام مهدی علیه السلام، براعت استهلال و آغازین سرودِ منظومه ی ظهورش چنین است: (ای زمینیان) من اندوخته ی خدایم در زمین(8) .

بر عهده ی ماست که غدیر و مهدویت را، جهانی کنیم، یعنی جهانی معرفی اش کنیم برای جهانیان. اینکه فرمود: «پیام غدیر را حاضران به غایبان برسانند.» غایب بودن، به معنی غیبت در حضور و جسم نیست، غیبت در شعور و فهم است. آن کس که علی را نمی شناسد و غدیر را نمی شناسد، باید با آن آشنا شود.

پیام غدیر، پیامی گلوبال و همه جایی است. نباید آن را در زمان و مکان و رنگ و نژاد و آیین، حبسش کنیم.

یکی از راه های همگانی کردن پیام غدیر، شناساندن علی علیه السلام و سیره و رویکرد او به جهان است، به انسان.

رفتار حکومتی امیرالمومنین علیه السلام با آدمیان و مردمانش، رفتار او با کارگزاران و حاکمانش، رفتار علی با غیر مسلمانان و حتی دشمنانش،  می تواند شناخت ما را از اوکه امام غدیر است بیشتر کند و نیز آدمیان بیشتری را در پهنای آسمانی فرهنگستان غدیر، به شاگردی و بهره وری بنشاند.

نیک می دانیم که امام غدیر علیه السلام، دارای دو بعد و جنبه بود: مُلک و ملکوت. 

اعتقاد به ملکوتی بودن امیرالمومنین علیه السلام از اندیشه ها و باورهای ماست. خلقت نوری او، عظمت و طهارت وجودی او، غیب دانی او و امثال این. 

اما و هزار اما، هیچکدام از اینها برای ما قابل تأسّی و اقتدا نیست. جنبه ها و تراوشات مُلکی امام است که عقل و دل آدمیان را می برد و با خود می کشاند. رفتار آسمانی علی در زمین، روح عرشی او در فرش، و برخوردها و مواجهه های او با مردم، همین مردم عادی است که شکوهمندی و کران ناپیدایی شخصیت او را نمایان می کند. 

در دریای وجود علی برای همگان جا هست، «هر آنکه هستی بازآ»

با شناخت امیر علیه السلام، در همین مقوله هاست که می یابیم چرا علی باید امام باشد و نه غیر او. و اصولا چرا امامت و خلافت امری الاهی است و نه بشری. 

جستجو و تلاوتِ سیره و عملکرد امیرمومنان علیه السلام، در کوچه کوچه های کوفه، گاه در مسجد، گاه در نبرد، گاه در سخن، گاه در بازار، گاه در قضا، گاه در حکومت و گاه با یتیم و گاه با همه و گاه با هیچکس جز خودش، به یقین برایمان اثبات می کند که در غدیر، کسی غیر او نمی توانست معرفی و تبلیغ شود.

رفتار مُلکی و فرشی امیرالمومنین علیه السلام، دلیل و برهان است بر اینکه وی متصل به ملکوت و عرش است. 

به راستی علت انتخاب علیه السلام برای جانشینی رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم  چه بود؟

چرا علی و نه غیر او؟

چرا روز غدیر عید است؟ و چرا «عید الله الاکبر» است؟

چرا روز غدیر روزِ انسان هاست و عید انسانیت است؟

پیوند غدیر با مهدویت از چه روست؟

سیره و رفتار حضرت، بهترین پاسخ است و بهترین برهان.

با رفتارشناسی امیرمومنان علیه السلام، اسلامِ غدیرِ علی که همان اسلام محمد است، و همان اسلامِ قرآن است، از اسلام سقیفه و دیگر اسلام هایی که از جانب مشّاطگان ابلیس، بَزَک شده بود را باز می شناسیم.

با شناخت علی، و مواجهه اش با انسان، تمامِ انسان، انسانِ بی رنگ، انسانِ بی نژاد، انسانِ بی زبان، انسانِ انسان، می یابیم که چرا غدیر روز انسانیت است.

برای فهم  و دریافت بسیاری از مسایل، به پیشنیاز و پیش فهم محتاجیم. 

شناخت سیره و رفتارِ امام غدیر، پیشنیاز فهم و نیل به پیام و آموزه های غدیر و خطبه ی غدیر است.

سیره ی علی را نباید قرائت کنیم، باید تلاوت کنیم، تدبر کنیم، بخوانیم و باز بخوانیم و درنگ کنیم.

آنکه فطرت دارد، عقل دارد و سنگ نشده است و در قلبش هنوز روزنه ای برای ورود نسیمِ هدایت موجود است، بهانه پیدا می کند برای راه یافتن، بار یافتن و رسیدن. 

برای هدایت معجزه لازم نیست. شتری هم می تواند بهانه و دلیل هدایت باشد. آنکه طبعش سالم است، با نگریستن در شتر، به هدایت می رسد. خداوند طالبان هدایت را به شترپژوهی فراخوانده است. 

چرا در شتر نمی نگرند که آفرینشش چگونه است(9) .

و لیک آنکه نمی خواهد هدایت یابد و نمی خواهد آدم شود و درونش طهارت پیدا کند، شتر که هیچ، شقُّ القمرِ رسول هم او را تکان نمی دهد. چشم در چشم نبی می دوزد، شق القمر را می بیند، ایمان که نمی آورد هیچ، رسول را هم مجنون می خواند. 

یک رفتار امیرالمومنین علیه السلام، در کوچه ای فرعی از کوچه های کوفه، آنکه طالب هدایت است را کفایت می کند و بسنده است. یک سکوت علی و یک کلام علی، ستاره است در شبِ تاریک  بیابان پرظلمت؛ اما برای آنکه در پی هدایت است و برای آنکه با چراغ گردِ شهر می گردید و انسان آرزو می کرد. سیره ی امام علی علیه السلام، بسانِ قرآن است که «لایزید الظّالمین الّا خسارا»، قرآن برای ستمکاران، هیچ ندارد جز زیان و خسران.

ما مکلّف به تبلیغ غدیریم. سیره علی را تلاوت می کنیم، تا علی را بشناسیم، تا غدیر را بشناسیم و به درستی تبلیغش کنیم و به دیگران برسانیمش، به همه، به تمام انسان ها.

 

 پی نوشت ها:

(1) سوره نجم، آیه 3- 4: «و ماینطق عن الهوی* ان هو الّا وحی یوحی»

(2) «فَاعْلَمُوا مَعاشِرَ النّاسِ (ذالِکَ فیهِ وَافْهَموهُ وَاعْلَمُوا) أَنَّ اللَّهَ قَدْ نَصَبَهُ لَکُمْ وَلِیّاً وَإِماماً فَرَضَ طاعَتَهُ عَلَى الْمُهاجِرینَ وَالْأَنْصارِ وَ عَلَى التّابِعینَ لَهُمْ بِإِحْسانٍ، وَ عَلَى الْبادى وَالْحاضِرِ، وَ عَلَى‏الْعَجَمِىِّ وَالْعَرَبىِّ، وَالْحُرِّ وَالْمَمْلوکِ وَالصَّغیرِ وَالْکَبیرِ، وَ عَلَى‏الْأَبْیَضِ وَالأَسْوَدِ، وَ عَلى‏ کُلِّ مُوَحِّدٍ... » الإحتجاج على أهل اللجاج (للطبرسی)، ج‏1، طبرسى، احمد بن على‏، محقق / مصحح: خرسان، محمد باقر، مشهد، نشر مرتضى‏، 1403 ق‏، چاپ اول‏، ص 59

(3) «مَعاشِرَالنّاسِ، ... إِنَّ جَبْرئیلَ هَبَطَ إِلَىَّ مِراراً ثَلاثاً یَأْمُرُنى عَنِ السَّلامِ رَبّى - وَ هُوالسَّلامُ - أَنْ أَقُومَ فى هذَا الْمَشْهَدِ فَأُعْلِمَ کُلَّ أَبْیَضَ وَأَسْوَدَ: أَنَّ عَلِىَّ بْنَ أَبى طالِبٍ أَخى وَ وَصِیّى وَ خَلیفَتى (عَلى‏ أُمَّتى) وَالْإِمامُ مِنْ بَعْدى،...» همان، ص59.

(4) «مَعاشِرَالنّاسِ، ... وَقَدْ بَلَّغْتُ ما أُمِرتُ بِتَبْلیغِهِ حُجَّةً عَلى کُلِّ حاضِرٍ وَغائبٍ وَ عَلى کُلِّ أَحَدٍ مِمَّنْ شَهِدَ أَوْلَمْ یَشْهَدْ، وُلِدَ أَوْلَمْ یُولَدْ...» همان، ص62.

(5) «مَعاشِرَالنّاسِ، ... فَلْیُبَلِّغِ الْحاضِرُ الْغائِبَ وَالْوالِدُ الْوَلَدَ إِلى‏ یَوْمِ الْقِیامَةِ... » همان.

(6) «کان امیرالمومنین علیه السلام یقول: مالله آیۀ اکبر منّی»؛ بحار الأنوار( ط- بیروت)، ج 23، مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى‏، دار إحیاء التراث العربی‏، بیروت‏، 1403 ق‏، چاپ دوم‏، ص206.

(7) «عن ابی عبدالله علیه السلام: المهدی محبوب فی الخلایق»؛ التشریف بالمنن فی التعریف بالفتن‏، ابن طاووس، على بن موسى‏، محقق / مصحح: مؤسسة صاحب الأمر؛ اصفهان: گلبهار، مؤسسة صاحب الأمر( عجل الله تعالى فرجه الشریف)، قم‏، 1416 ق‏، چاپ اول‏، ص145.

(8)  «... انا بقیة الله فی ارضه» نام کتاب: کمال الدین و تمام النعمة، ابن بابویه، محمد بن على‏، محقق / مصحح: غفارى، على اکبر، تهران، اسلامیه‏، 1395 ق‏، چاپ دوم‏، ج1، ص331.

(9) سوره غاشیه، آیه 17: «افلا ینظرون الی الابل کیف خلقت» 

 

منبع: بُعد انسانی اجتماعی غدیر، علیرضا هزار، قم، دلیل ما، چاپ اول، 1387، صص 7-17 

انسان غدیر، انسانی چشم دوخته به قله

بسم الله الرحمن الرحیم

اسلام غدیر، انسان را موجودی هابط (: فرو افتاده، سقوط کرده) می داند. هابط، نیازمند صعود است. پرنده ای که به زمین افتاده باید به آسمان برود.

براساس حکمت خداوندی، آدمیان، مخاطب امرِ «اهبطوا» قرار گرفتند و از بالا به پائین آمدند.

این آزمون است. فرمان و امرِ تکوینی خداوند «اهبطوا» بود، پائین بروید.

به زمین آمدیم و نمی توانستیم که نیاییم، مشمول امر خدا بودیم. این هبوط، حکمت و اراده ی تکوین الاهی بود و ما در هبوط کردن یا نکردن، تصمیم گیرنده نبودیم.

«گفتیم: همگی از بهشت فرود آیید![1]»

پس از فرود آمدن، امر و فرمان دیگری هم صادر شد. باز گردید: «ارجعوا»، بالا بیایید: «تعالوا». این امر دیگر تکوینی نیست، تشریعی است. چه بسیار کسانی که باز نمی گردند و بالا نمی روند.

تلاش زندگی آدمی باید در پی بازگشت و بالا رفتن و صعود باشد

امیرالمومنین علیه السلام، هماره آدمیان را به کوشیدن و جوشیدن و رسیدن فراخوانده است. تشویق و تشجیع سخنان علی، پیوسته گوش جان مشتاقان را نواخته و آنان را به پیش برده است:

انسان زنده، دست از تلاش برنمی دارد[2].

براساس این سخن، می توان فهمید که در مکتب علی، کسی که اهل تلاش و کوشش نیست، مرده است و زنده نیست.

هرآنکسی که درین حلقه نیست زنده به عشق                              بر نَمُرده به فتوای من نماز کنید

و باز فرمود:

هرکه طالبانه به دنبال چیزی باشد، به تمام آن یا به پاره ای از آن دست می یابد[3].

اگر تو یار نداری، چرا طلب نکنی؟                            وگر به یار رسیدی، چرا طرب نکنی؟

به کاهلی بنشینی که این عجب کاریست                     عجب تویی که هوای چنان عجب نکنی

انسان هابط، آن هنگام که به انسان عابد تبدیل می شود، صعود و عروجش شروع می شود.

چنین انسانی، در فرهنگ غدیر، مومن نام می گیرد و حتی پیش از رسیدن به عرش و بالا، عرشیان و کروبیان، خدمتش می کنند.

امیرالمومنین علیه السلام فرمود:

خداوند خلقی را نیافرید که نزد خدای متعال ارزشمندتر و گرامی تر از انسان مومن باشد، زیرا که فرشتگان خادم مومنانند[4].

اسلام غدیر، از مومنان خواست است که در مسیر زندگی چشم بر قلّه حرکت کنند و به کوهپایه دل خوش مدارند. چشم داشتن به نوک و چکاد و قلّه، شخصیت انسان را رشد می دهد و سیرش سرعت می گیرد.

هرگاه در مسیر صعود برتری و بلندمرتبگی یافتی، به نادانان پایین تر از خود میندیش؛ بلکه از دانشمندان بالاتر از خود پیروی کن و چشم بدوز[5].

پی نوشت ها:

1] «قلنا اهبطوا منها جمیعا»؛ سوره بقره، آیه 38.

[2] «الحیُّ لایکتفی»؛ غررالحکم، ص18، ح 439.

[3] «من طلب شیئا ناله او بعضه»؛ نهج البلاغه، ص544، ق 386.

[4] «ما خلق الله اکرم علی الله – عزوجل- من مومن، لان الملائکة خدّام المومنین»؛ کافی، ج2، ص33.

[5] «اذا علوت فلاتفکر فیمن دونک من الجهّال و لکن اقتد بمن فوقک من العلماء»؛ غررالحکم، ص141، ح 1135.

منبع: بُعد انسانی اجتماعی غدیر، علیرضا هزار، قم، دلیل ما، 1387، چاپ اول، صص 23- 25

نان و زندگی در شریعت غدیر

در اسلام غدیر، انسان در تمام ابعادش احترام دارد؛ هم روحش و هم جسمش.

عنایت آفریدگار، نه فقط به روح آدمی که به جسم او هم بوده است.

جسم مرکبی است که روح را می کِشد. اگر مرکب راهوار نباشد، آدمی را جا می گذارد. قرآن توجه به جسم پیامبران را هم برای ما بیان می کند:

«و پیامبران را جسدهایی نیافریدیم که خوراکی نخورند[1].»

 پیامبران هم نیازمند اطعام اجسام هستند، غیر پیامبران هم چنینند.

شریعت غدیر به ما می آموزد:

خدای بزرگ آدمی را میان تهی (دارای شکم) آفرید و ناگزیر خوراک و آب می خواهد... [2].

و باز آموخت:

خدایا! به نانمان برکت ده و بین ما و نان جدایی مینداز؛ چراکه اگر نان نبود، نه می توانستیم نماز بخوانیم و نه روزه بگیریم و نه دیگر واجبات را انجام دهیم[3].

در اسلام غدیر، ابتدا باید معیشت آدمیان در سطحی متناسب با نیازهای آنان باشد، سپس از آنان توقع دینداری مناسب و کامل داشت. از سخن وحیانی امام می فهمیم که، بی نانی، بسا که به بی نمازی و بی دینی بکشاند.

اگر کسی را بی دین یافتیم، پیش از آنکه بپرسیم چرا دین نداری؟ باید بپرسیم آیا نان داری؟

در اسلام غدیر، فاصله هاست میان آنکه نان دارد و دین ندارد با آنکه نان ندرد و دین ندارد.

اسلام غدیر، اسلام محمّد است، و اسلام محمّد به ما آموخت:

کاد الفقر ان یکون کفرا[4].

بسا که فقر و ناداری، به کفر بینجامد.

برای جلوگیری از کفر و بی دینی باید از فقر و ناداری مردمان جلوگیری کرد. جامعه ی فقیر، اگر هم کافر نباشد، آماده ترین جامعه است برای پذیرفتن کفر و بی دینی.

و باز به تاکیدات دینی درباره ی نان توجه کنید:

اگر نان نبود نمی توانستیم نماز بگزاریم[5].

اگر نان نبود، نماز نمی خواندیم و روزه نمی گرفتیم[6]. یعنی نمی توانستیم نمازی بخوانیم و روزه ی بگیریم.

به وسیله ی نان به حج خانه پروردگارتان می توانید رفت[7].

ای مفضل! بدان سرچشمه زندگی و معاش انسان، نان است و آب[8].

آب، مزه ی زندگی را به انسان می چشاند، و نان مزه ی توانایی را[9].

در این روایات تامّل کنید و ببینید که چگونه با واقعیت بشری می خواند و با نظام فطری و غریزی و قانون عظیم و عمومی، در مورد انسان و هر محیط و هر زمان، سازگاری دارد.

اسلام غدیر به ما می آموزد: پرداختن مردم به عمل صالح و رواج و شیوع دین و احکام و قیام به ادای آنچه خداوند انجام دادنش را بر انسان واجب کرده است، جز با رفع فقر و دسترسی مردم به مال و امکانات میسر نخواهد شد.

یعنی مردمان باید بتوانند نیازمندی های حیاتی و معیشتی خود را فراهم کنند، آنگاه به گزاردن و انجام آن چه بر ایشان واجب شده است بپردازند.

براساس آموزه های اسلام غدیر، می توان گفت: هرکس که زشتی و فساد فقر را احساس نکند و مبارزه ی با آن را واجب نشمارد، نه برای دین محتوایی می شناسد و نه برای عدالت معنایی و نه برای انسان جایگاهی و نه برای پایه های زندگی اصالتی  نه برای احکام الاهی کاربردی.

اینکه تا نان و مواد غذایی نباشد و انسان  نخورد، نیاشامد، تغذیه و تقویت نکند، نمی تواند زنده بماند و نیرو داشته باشد و به طهارت، عبادت، خدمت و دیگر کارها بپردازد، واقعیتی است روشن و بدیهی.

و با این روشنی باز در احادیث یادآوری شده است تا معلوم باشد که همه ی افراد جامعه ی انسانی باید به نیازهای اوّلیّه خویش دسترسی داشته باشند وگرنه واجبات دینی و تکلیف های زندگی را نمی توانند انجام دهند.

در تعریف اسلام غدیر، حکومت دینی، حکومتی است که بر نیازهای معیشتی مردمانش بیش و پیش از دیگر نیازها توجه و عنایت داشته باشد.

اسلام غدیر، صدای برآمده از گرسنگی شکم انسان ها را مانع شنیده شدن صدای اذان می داند؛ و آنکه صدای اذان را نشنید نمازی هم نخواهد خواند.

برای شنیده شدن اذان، نباید بر طول مناره ها و قوّت حنجره ها افزود، بلکه باید بر خاموش کردن صدای شکم گرسنگان، سعی برد.

بر اساس اسلام غدیر، تمام سارقان را نباید به یک چوب راند. حکم سرقت بریدن دست است، اما نه هر سرقتی و نه هر سارقی. آنکه سیر است و می دزدد، بسیار تفاوت می کند با آنکه گرسنه است و می دزدد. سرقت صد شرف دارد بر کفر و خداستیزی؛ اسلام غدیر، فقر را باعث  کفر هم می داند چه برسد به سرقت!

در  احکام اسلام غدیر، برای دزدی و بریدن دست دزد، 13 شرط ذکر کرده اند. یکی از آنها این است: سالی که در آن، سرقت صورت گرفته است سال قحطی نباشد، و همچنین آن دزد گرسنه نباشد و به خاطر سدّ جوع ندزدیده باشد[10].

به دیگر سخن، حدود الهی و تعزیرات احکامی هم با توجه به شرایط و نیازهای مادی انسان ها متفاوت می شود.

امیرالمومنین علیه السلام فرمود:

در روزهای کمبود مواد غذایی و گرسنگی، دست دزد بریده نمی شود[11].

در فرهنگ علوی، سرقت انتخابی با سرقت اجباری تفاوت می کند. آنکه از سر سیری می دزدد و سرقت حرفه ی اوست، با آنکه از فرط گرسنگی دزدیده است، یکی نیستند.

پی نوشت ها: 

[1] «وماجعلناهم جسدا لایاکلون»؛ سوره انبیاء، آیه 8

[2] «انّ الله خلق ابن آدم اجوف و لابدّ له من الطعام و الشراب...»؛ کافی، ج6، ص287.

[3] «بارک لنا فی الخبز و لاتفرّق بیننا و بینه، فلولا الخبز ما صلّینا و لاصمنا و لاادّینا فرائض ربّنا»؛ کافی، ج5، ص73.

[4] کافی، ج2، ص280.

[5] «... فلولا لاالخبز ما صلینا...»؛ کافی، ج5، ص73.

[6]  «... فلولا لاالخبز ما صلینا و لاصمنا...»؛ کافی، ج5، ص73.

[7] «... و به (الخبز) حججتم بیت ربکم...»؛ کافی، ج6، ص303.

[8] «... واعلم یا مفضل! انّ راس معاش الانسان و حیاته الخبز و الماء...»؛ بحارالانوار، ج3، ص87.

[9] «طعم الماء الحیاة و طعم الخبز القوّة»؛ تحف العقول، ص273.

[10] شرائع الاسلام، ج3، ص85.

[11] «لایقطع السارق فی ایام المجاعة»؛ کافی، ج7، ص217.

منبع: بُعد انسانی اجتماعی غدیر، علیرضا هزار، قم، دلیل ما، 1387، چاپ اول، صص35-39.