مسلم اوّل شه مردان على
عشق را سرمایه ى ایمان على
از ولاى دودمانش زنده ام
در جهان مثل گهر تابنده ام
نرگسم وارفته ى نظّاره ام
در خیابانش چو بو آواره ام
زمزم ار جوشد ز خاک من ازوست
مى اگر ریزد ز تاک من ازوست
خاکم و از مهر او آیینه ام
مى توان دیدن نوا در سینه ام
از رخ او فال پیغمبر گرفت
ملّت حق از شکوهش فر گرفت
قوّت دین مبین فرموده اش
کاینات آیین پذیر از دوده اش
مرسل حق کرد نامش بو تراب
حق ید اللّه خواند در ام الکتاب
هر که داناى رموز زندگیست
سرّ اسماى على داند که چیست
خاک تاریکى که نام او تن است
عقل از بیداد او در شیون است
فکر گردون رس زمین پیما ازو
چشم کور و گوش ناشنوا از او،
از هوس تیغ دو رو دارد به دست
رهروان را دل برین رهزن شکست
شیر حق این خاک را تسخیر کرد
این گل تاریک را اکسیر کرد
مرتضى کز تیغ او حق روشن است
و تراب از فتح اقلیم تن است
مرد کشور گیر از کرّارى است
گوهرش را آبرو خوددارى است
هر که در آفاق گردد بو تراب
باز گرداند ز مغرب آفتاب
هر که زین بر مرکب تن تنگ بست
چون نگین بر خاتم دولت نشست
زیر پاش اینجا شکوه خیبر است
دست او آنجا قسیم کوثر است
از خود آگاهى ید اللهى کند
از ید اللهى شهنشاهى کند
ذات او دروازهى شهر علوم
زیر فرمانش حجاز و چین و روم-
حکمران باید شدن بر خاک خویش
تا مى روشن خورى از تاک خویش
خاک گشتن مذهب پروانگی ست
خاک را اب شو که این مردانگی ست
خیز و خلاق جهان تازه شو
شعله در بر کن خلیل آوازه شو
در جهان نتوان اگر مردانه زیست
همچو مردان جان سپردن زندگی ست
عشق با دشوار ورزیدن خوش است
چون خلیل از شعله گل چیدن خوش ست
شاعر: مولانا اقبال لاهوری
منبع:کلیّات اشعار فارسى مولانا اقبال لاهورى، به اهتمام احمد سروش، انتشارات کتابخانه سنائى، تهران 1343 ش
مناقب علوى در شعر فارسى، احمد احمدى بیرجندى،آستان قدس رضوى:مشهد،1379 ،صص94-95.
عید مولود امیر المؤمنین شد
عالم بالا و پائین عنبرین شد
از براى مژده این عید حیدر
جبرئیل از آسمان اندر زمین شد
پنج عنصر حیدر کرّار دارد
قدرت حق ز انکه با خاکش عجین شد
ذو الفقار کج چنین گوید به عالم
راست از دست خدا شرع مبین شد
ناظم خرگاه، اسرافیل باشد
حاجب درگاه، جبریل امین شد
دست حق از پرده گردید آشکارا
تا على دستش برون از آستین شد
تا عجایبها کند ظاهر ز باطن
در نظر، گاهى چنان گاهى چنین شد
تا قدم زد در جهان آفرینش
آفرین بر جانش از جان آفرین شد
عقد آب و خاک را بر بست محکم
خرگه افلاک را حبل المتین شد
آفتاب از طلعت او شد منوّر
آسمان از خرمن وى خوشهچین شد
هم به صورت قبله ارباب معنى
هم به معنى کعبه اهل یقین شد
هم ملایک را به هرجا کرد یارى
هم خلایق را به هر حالت مُعین شد
هم عدویش وارد قعر جهنم
هم محبّش داخل خُلد برین شد
بر خلیل از مهر آن خورشید رحمت
آتش نمرود باغ یاسمین شد
در شب معراج ذات عرش سیرش
با احد بود و به احمد همنشین شد
کس على را جز خدا نشناخت، آرى
قابل این نکته خیر المرسلین شد
کى تواند عقل بشناسد کسى را
کز طفیلش خلقت آن ماء وطین شد
پیش بود از اول و آخر از آن رو
پیشواى اولین و آخرین شد
تا فروغى رکن دین گردید برپا
ظل یزدان ناصر ارکان دین شد
شاعر: فروغى بسطامى
منبع: دیوان کامل فروغى بسطامى، به اهتمام م- درویش، انتشارات جاویدان، تهران 1342 ه. ش.)
مناقب علوى در شعر فارسى، احمد احمدى بیرجندى،آستان قدس رضوى:مشهد،1379 ،صص73-74
تا ز نور روى او گشته منوّر آفتاب
نور چشم عالم است و خوب و درخور آفتاب
وصف او گوید به جان، شاهِ فلک در نیمروز
مدح او خواند روان در ملک خاور آفتاب
تا برآرد از دیار دشمنان او دمار
مى کشد هر صبحدم مردانه خنجر آفتاب
صورتش ماه است و معنى آفتاب و چشمِ ما
شب جمال ماه بیند روز درخور آفتاب
پادشاه هفت اقلیم است و سلطان دو کَوْن
تا شده از جان غلام او چو قنبر آفتاب
هر که از سرّ على نور ولایت دید، گفت:
دیگران چون سایه اند و نور حیدر آفتاب
آفتاب از جسم و جانِ پاک او تا نور یافت
پادشاهى مى کند در بحر و در بر آفتاب
گر نبودى نور معناى ولایت را ظهور
کى نمودى در نظر ما را مصوّر آفتاب
یوسف گل پیرهن برقع گشود و رو نمود
چشم مردم نور دید و شد منوّر آفتاب
تا نهاده روى خود بر خاک پاى دُلدلش
یافته شاهى عالم تاج بر سر آفتاب
مى زند خورشید تیغ قهر بر اغیار او
مى فشاند بر سر یاران او زر آفتاب
راى او خورشید تابان خصم او خاشاک ره
کى شود از مشت خاشاکى مکدّر آفتاب؟
با وجود خوان انعام علىّ مرتضى
قرص مه یک گرده و جامى محقّر آفتاب
سایه لطف خدا و عالمى در سایه اش
نور رویش کرده روشن ماه انور آفتاب
سنبل زلف سیادت مى نهد بر روى گل
خود که دیده در جهان زلف معنبر آفتاب
عین او از فیض اقدس فیض او روح القدس
عقل کل فرمان برومه بنده، چاکر آفتاب
آستان بارگاه کبریایش بوسه داد
در همه دور فلک گردیده سرور آفتاب
تا گرفتم مهر او چون جان شیرین در کنار
گیردم روزى به صد تعظیم در بر آفتاب
نعمة اللهم ز آل مصطفى دارم نسب
ذرّهاى از نور او مىبین و بنگر آفتا
شاعر: نعمت الله ولی
منبع: دیوان کامل شاه نعمت اللّه ولى، به اهتمام محمد عباسى، از انتشارات کتابفروشى فخر رازى، تهران 1360 ش.
مناقب علوى در شعر فارسى، احمد احمدى بیرجندى،آستان قدس رضوى:مشهد،1379 ،صص36-37
پس از حمد یزدان سلام و درود
به پیغمبر آن خداى ودود
مقدّر بود آنچه بر آدمى
چو باران بریزد نباشد غمى
رسد سهم هر کس چه کم یا زیاد
کسى بى تنعم ز نعمت میاد
اگر شد کسى را زیادت ز مال
فزونى شد او را ز اهل و عیال
نباید که آید حسادت پدید
نباید رهى سوى فتنه کشید
که مرد مسلمان چو ناید بدست
نشانى که آن دم نگردیده پست
رذالت نگردد از او آشکار
بود همچنان شأن او برقرار
به هر جا بود قابل احترام
به راه شرافت ورا باد گام
رذایل هم او را بدارند دوست
که خلقى بدینسان روا و نکوست
بود او همانند مال باخته
که مرکب به قصدى چنین تاخته
به زودى ورا سودى عاید شود
به فورى چنین حاصلى بدرود
مسلمان کند از خیانت حذر
بدینسان نیفتد براه خطر
ورا انتظارى بود این چنین
که با فتح و پیروزى آید قرین
ز سوى خدا باشدش این امید
دو پیروزى آید همو را پدید
یکى مرگ باشد به امر خداى
بفرمان آن حىّ پاکیزه راى
بدینسان شود سهم وى با دوام
ز سوى خدا مىشود مستدام
دگر این که رزقاش بیاید بدست
در این ره نبیند نشان از شکست
شود دین وى حفظ و شأنش بجا
بماند نپوید رهى پر خطا
بود مال و اولاد هر آدمى
متاعى به عالم که باشد دمى
متاعى به عقبا بود کار نیک
پسندیده رفتار و کردار نیک
بود ممکن این دو خداى بزرگ
خداوند روزى رسان و سترگ
به یکجا به عالم به فردى دهد
ورا از غم و غصهها وارهد
ز فرمان یزدان نپیچد سر
که باشد یقینا پى آن خطر
بترسید از او چون که عذر شما
نگردد پذیرفته پیش خدا
به دور از ریا کار خود کن تمام
که باشد خدا را بدینسان مرام
نه خود واگذارد هر آن کس که هست
به سوى ریا پاى وى یا که دست
کند یا که او را به آن واگذار
که از بهر داده انجام کار
مقام شهیدان و شأن رسول
طلب مىکنیم شاید آید قبول
کسى را بود گر چه مال و منال
نباید که آسوده دارد خیال
به خویشان خود باشد او را نیاز
بباید کند دست خود را دراز
بگیرد کمک او پى دفع شر
چو پیش آید او را به وقت خطر
که خویشان وى بهترین دستهاند
به راهى بدینگونه دل بستهاند
به بیمارى او را مددها کنند
همى درد وى را مداوا کنند
بود نام نیکو چنان ثروتى
که ارزنده نبود چو آن نعمتى
از آن ثروتى کو بماند بجاى
بماند بدانگونه اندر سراى
ز خویشان نباید که دورى کنند
در این ره نباید قصورى کنید
خصوصا که باشد ندار و فقیر
نباشد خدا را چنین دلپذیر
ز راه کمک یا که انفاق خویش
گرفته ره و رسم احسان به پیش
کسى کو نباشد بدینسان به راه
به کوتاهى دستش آید گواه
ز خود مىزند دست دیگر کنار
حمایت نیاید دگر زو به کار
کسى کو که خویشان وى خوشزبان
همى خوش روال و همى خوش بیان
بباشند و این گونه باشد روش
تداوم بیابد بدینسان منش
منبع: نهج البلاغه منظوم،محمد حسین سلطانی،موسسه انتشارات به آفرین:1379،صص66-68.
اى سواد عنبرین فامت سوید اى زمین
مغز خاک از نکهت مشکین لبانت نافه چین
موجهاى از ریگ صحرایت صراط المستقیم
رشته اى از تار و پود جامهات حبل المتین
در بیابان طلب یک العطش گوى تو خضر
در حریم قدس یک پروانهات روح الامین
مصرع برجسته دیوان موجودات را
از حجر اینک نشان انتخابت بر جبین
میهماندارى به الوانهاى رحمت خلق را
چون خلیل اللّه دارى هر طرف صد خوشه چین
از ثبات مقدم خود عذرخواهى مى کنى
پاى عصیان هر که را لغزید از اهل زمین
گرد فانوس تو گشتن کار هر پروانه نیست
نقش دیوار است اینجا شهپر روح الامین
تا ز دامن گیریت کوته نماند هیچ دست
مىکشى چون پرتو خورشید دامن بر زمین
هر گنهکارى که زد بر دامن پاک تو دست
گرد عصیان پاک کردى از رخش با آستین
ساغر لبریز رحمت را تو زمزم کردهاى
چون به رحمت ننگرى در سینه هاى آتشین؟
انبیا چندین چه مى کوشند در تعمیر تو
گنج رحمت نیست گر در زیر دیوارت دفین
هست اسمعیل یک قربانى لاغر ترا
کز نم خونش نکردى لاله گون روى زمین
گر زبان ناودانت چون قلم مى داشت شق
پاک مى شد از غبار معصیت روى زمین
ایمنند از آتش دوزخ پرستاران تو
حق گزارى شیوه تست اى بهشت راستین
غفلت و نسیان ندارد بر مقیمان تو دست
برنچیند دانه بى ذکر مرغى از زمین
هیچکس ناخوانده نتواند به بزمت آمدن
چون در رحمت ندارى گر چه دربان در کمین
هیچ تعریفىتر از این به نمىدانم که شد
در تو پیدا گوهر پاک امیر المؤمنین
بهترینِ خلق بعد از بهترینِ انبیا
ابن عمّ مصطفى داماد خیر المرسلین
تا نگرداند نظر حیدر نگردد آسمان
تا نگوید یا على گردون نخیزد از زمین
نقطه بسم الهى دیوان موجودات را
در سواد تست علم اوّلین و آخرین
شهپر رفعت بود هر حرفى از دیوان تو
این دو شهپر برد عیسى را به چرخ چارمین
سرفراز از اوّل نام تو عرش ذو الجلال
روشن از خورشید رویت نرگس عین الیقین
چون لباس کعبه بر اندام بت زیبنده نیست
جز تو بر شخص دگر نام امیر المؤمنین
شاعر:صائب تبریزی
منابع: کلیّات صائب تبریزى، مقدّمه و شرح حال به قلم شادروان امیرى فیروزکوهى، انتشارات کتابفروشى خیام، تهران 1333 ش.
مناقب علوى در شعر فارسى، احمد احمدى بیرجندى،آستان قدس رضوى: مشهد،1379.صص52-53
پی نوشت:
1-از شاعر محترم آقاى ذاکر.
منبع:چهل داستان و چهل حدیث از امام علی علیه السلام، حجه الاسلام و المسلمین عبدالله صالحی
وجوب یافت از آن کعبه را طواف و نماز
که وجه رب به حرم کرد زندگی آغاز
نماز برد فلک پیش سرو قامت او
بسود چون به در بی نیاز روی نیاز
به رب کعبه گر آن مه جمال ننماید
به سنگ و خاک طواف و نماز نیست مجاز
اگر نه قصد حق جلوه جمال علی است
چرا به نام خوشش کعبه را نوشت جواز
فلق دمید و سپاه شب از حرم بگریخت
به روی خلق جهان باب مرحمت شد باز
چو پا نهاد به معراج عشق یافت کمال
نماز بین نماز آفرین و روح نماز
میان سدره و محراب کرد طی طریق
مراد خویش همی جست از این نشیب و فراز
رسد ز ماذنه تا روز حشر بانگ اذان
دهد نوین جنان خلق را به صوت حجاز
شکافت فرق علی را چو تیغ دشمن گفت
«برب کعبه: که گشتم به عافیت دمساز»
چو بحر گشته مصلی زون و کشته عشق
به سجده بر در پروردگار بنده نواز
خضاب گشته زخون سرش محاسن او
بود به ذکر خدا با نوای روح نواز
کند سفارش ایتام و بینوایان را
غذای خویش به قاتل دهد زهی اعزاز
ندای «قد قتل« از عرش می رسد بر گوش
شوند عترت طاها به درد و غم انباز
چراغ مسجد و محراب می شود خاموش
چو مرغ روح علی می کند ز تن پرواز
ز خون پاک علی تا بود شفق رنگین
ز بام عشق برآید زکشتگان آواز
به کعبه زاد و به مسجد بقرب حق پیوست
که بود در حرم کردگار محرم راز
علی است کشته قسط و نماز و عدل و شرف
علی است صاحب فضل و کرامت و اعجاز
علی است مجری قرآن علی است منجی دین
علی است در صف اسلام برترین سرباز
علی است مظهر والای عشق،نردانی
گرت هوای وصالش بود بسوز و بساز
شاعر:محمدعلی مردانی




منبع: تاریخ منظوم چهارده معصوم،مجتبی رضا نژاد،صبای اهل بیت،تهران،1381،صص335-339.
مرحوم حجه الاسلام ثقفی تهرانی (پدر خانم حضرت امام (ره)) قصیدیه ای دارند با نام قصیده غدیریه که به همراه چند قصیده دیگر در پایان تفسیر گرانقدر روان جاوید آورده اند. به مناسبت ایام روز غدیر شایسته دیدیم این قصیده را برای استفاده عموم منتشر نماییم. خداوند با امیر المومنین علیه السلام محشورشان فرماید. روحشان شاد
قصیده غدیریه مشتمل بر عمده فضائل و مناقب مولاى متقیان از آن بحر بى پایان
اگر ترا است بسر شور عشق حى قدیر
بنوش جام مى معرفت ز خم غدیر
ز غیر دوست نگردد دل تو پاک مگر
به آب مهر ولى خدا شود تطهیر
على عالى اعلى که نام او مشتق
ز نام حق شد و بر ساق عرش شد تحریر
ز نور حق چو تجلّى نمود گشت بحق
ولى امر قضا و قدر گه تقدیر
خدا چو خواست کند آشکار شأنش را
حبیب خود را فرمود این چنین تحذیر
که کن مقام على را عیان و گر نه بدان
نموده اى تو در امر رسالتت تقصیر
ز خلق بیم مکن چونکه حافظ تو منم
بامر من رود از مکر ماکران تأثیر
چو شد نبى مکرم بامر حق ملزم
روا ندید در ابلاغ آن دگر تأخیر
گرفت بازوى آن شاه را و کرد بلند
بروى دست خود آنگه براى خلق کثیر
ز بعد حمد خدا و گرفتن اقرار
بر اولویت خود، کرد اینچنین تقریر
که من به هر که بُدم صاحب اختیار و ولى
پس این على است بر او صاحب اختیار و امیر
دعا نمود از آن پس بدوستانش و کرد
بدشمنانش نفرین که بد بشیر و نذیر
عدوش بخ بخ گفتا و رخ ز حکم بتافت
که بد بظاهر تعظیم و باطنش تحقیر
بمرّ حق چو على حکم کرد تلخ آمد
بکام خلق ولایش خصوص نفس شریر
ولى مطلق حق آن بود که در همه عمر
نکرد سجده مگر بهر کردگار قدیر
نه آنکه سجده به بت کرد و از جهاد فرار
نبود فکرش جز مکر و حیله و تزویر
ولى حق بود آنکس که شد سلونى گوى
نه آنکه جهلش شد عذر او ز هر تقصیر
چو باب علم نبى بود غیر او نگشود
بروى خلق در دانش از یسیر و عسیر
کسیکه لایق یک سوره خواندن از قرآن
نبود کى بود او قابل مقام خطیر
و لیک دست ز حقش کشید تا که کند
قلوب قاسیه را در حصار دین پا گیر
کسى نبود در ایّام چون على مظلوم
اگر چه گشته سلیلش بدین خصیصه شهیر
حدیث دار و ضیافت چو بنگرى دانى
که منصبش شده تقریر از زمانى دیر
بقول اقضا کم پیغمبرش چو وصف نمود
براى منکر فضلش نماند جاى نکیر
حدیث طائر مشوى و منزلت مشهور
شد و نداشت در آنقوم بد سیر
تأثیر بیان شان على از نبى مکرر شد
ولى رسید بحد کمال روز غدیر
بلى بوقت وفات عزم بر کتابت داشت
اگر نمیکرد آن رذل منعش از تحریر
نصوص بالغه اتمام حجّت است بخلق
دگر چگونه پذیرد خداى عذر عذیر
على است مظهر اسماء حق بعین ظهور
على است مخزن اسرار حق به سر ستیر
على است اسعد و اتقى ز هر سعید و تقى
على است اعلم و اشجع ز هر علیم و دلیر
ز زهد او نتوان دم زدن که دنیا را
طلاق داد و برون کرد یاد آن ز ضمیر
على نکرد بتن جز قمیصى از کرباس
على نخورد مگر قرصهاى ز نان شعیر
على ولى و على والى و على مولى
على است ساقى کوثر قسیم خلد و سعیر
على وصى رسول و على است زوج بتول
ابو الائمه و بر مؤمنان یگانه امیر
بوقت مهر على مهربان و حاتم بخش
بگاه قهر على قهرمان و افسر گیر
فزود رونق اسلام چون گرفت علم
زدود کفر ز گیتى کشید چون شمشیر
گشود باب معارف چو رفت بر منبر
ببست راه مظالم نشست چون بسریر
على است مالک ملک وجود و منبع جود
براى طاعت او گشته مهر و مه تسخیر
ببین بوقت نمازش نمود شمس رجوع
بدان گرفته ز حق اختیار هر تدبیر
ز معجزات پیاپى که شد از او ظاهر
شدند قومى بر قول ناروا تعزیر
خداش خواند غالى بعذر آنکه ندید
براى او بخلائق شبیه و مثل و نظیر
خداش مى نتوان خواند و از خداش جدا
ندان که قابل بخشش نباشد این تقصیر
ببین که در شب معراج وقت گفت و شنید
شود بصوت على از مراد حق تعبیر
على است نقطه اولى ز فوق ایدیهم
که باء بسمله آرد که نزول بزیر
نکرده احصا فضلش مگر خدا در ذکر
از آن شده است امام مبین بدو تفسیر
اگر چه قرآن در مدح او است یکسره لیک
بما عطا نشود از کثیر غیر یسیر
ز حق کسى ننموده است چون على تقدیس
چو حق کسى ننموده است از على تقدیر
على ز بعد نبى اشرف است از همه خلق
اطاعتش شده مفروض بر صغیر و کبیر
بنص انفسنا شد ز انبیا افضل
ز عیب و نقص مبرى بآیه تطهیر
بافضلیتش از انبیا مشو قانع
که شد سلیمان سلمان او پس از تصغیر
کسیکه گوید او افضل است از اصحاب
نموده سوء ادب گشته مورد تعییر
اگر صفات خدائى براى او اثبات
کنند، بشنو و بر عارفان تو خورده مگیر
که او است واسطه فیض بىنهایت حق
از او رسیده بخلق و بسوى او است مصیر
قبول حق نشود بىولایتش اعمال
ثواب کى برد آنکو است مستحق سعیر
حجر قبول ولایت چو کرد گشت عقیق
مدر نکرد و شد آویزه گلوى حمیر
شجر ز یمن ولایت فواکه آرد بار
و گر نه شد بطعام اثیم از آن تعبیر
على معین همه انبیا بدى در سرّ
چنانچه بهر محمّد شد آشکار نصیر
على ز روز ازل بود با نبى توام
شدند خلق ز یک نور پادشاه و وزیر
نبى براى على بد مربى و استاد
على براى نبى بود پشتبان و ظهیر
نبى بنص نبى منذر است و او هادى
مزیتى نبود بیش از این بنزد بصیر
على است آنکه کند حل مشکلات بدست
على است کاشف هر معضلى بقلب منیر
بحب او شده تعیین شخص پاک نژاد
ز بغض او شده تشخیص هر پلید سریر
شبى بجاى نبى خفت و حیرت آور گشت
چو شد بچشم ملایک مصور آن تصویر
بروز خندق زد ضربتى بعمرو که شد
فزون ز طاعت جن و بشر بنص شهیر
على بود اسد اللّه و حیدر کرار
نمود حمله بدشمن چو شیر بر نخجیر
سه روز از خود و اهلش طعام باز گرفت
از آن نمود یتیم و اسیر و مسکین سیر
غذا نخورد و غزى کرد و از قضا گردید
حبیب خاص خدا و امیر خیبر گیر
چو پا نهاد بدوش رسول در کعبه
نمود مولد خود را از لوث بت تطهیر
ببام رفت و اذان گفت و شد منزه از آن
حرم ز هر چه در آن بود از صفیر و نفیر
ثناى او شده واجب بهر وضیع و شریف
عطاء او شده و اصل بهر غنى و فقیر
اگر چه نیست در انظار دوستان ظاهر
بشو باو متوسل که حاضر است و خبیر
بخاک درگه او نه جبین و دل خوش دار
که بهتر است از آب حیات در تأثیر
مس وجود خود از آن طلا نما و بدان
که جز مودت او نیست در جهان اکسیر
بگیر از در فضلش سعادت دو سراى
که هست در بر افضال او متاع حقیر
مرا امید شفاعت از او است در محشر
که خاک من شده با آب مهر او تخمیر
مدیح من نرسد گر بپایه فضلش
نخواهم عذر که پیدا و او است عذر پذیر
من آنکسم که جوان بودم و ثنا گویش
چگونه دم نزنم حالیا که گشتم پیر
ولى ز مدحش یک از هزار گفته نشد
که بود فضلش بىانتهاء و عمر قصیر
محمّد است که دست نیاز کرده دراز
بدامنش که امانش بود ز یوم عسیر
مرا چه باک ز اهداء شعر ناقابل
که نیست هدیه مور ضعیف غیر شعیر
و لیک دلخوشم از آنکه مدح او مشک است
که مى برند از آن ارمغان بنزد امیر
منبع: تفسیر روان جاوید، ثقفی تهرانی، انتشارات برهان، جلد 5، صص461-467